Trong tầm nhìn 100 năm, TP.HCM không thể để hạ tầng nước đi sau

Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP.HCM trong kỷ nguyên mới đã đặt ra nhiều nhiệm vụ cho TP.HCM trong giai đoạn tới. Trong đó có nhiệm vụ giải quyết tình trạng úng ngập vào năm 2030, đồng thời đầu tư hoàn thiện hệ thống cấp nước, thoát nước, chống ngập; quản lý nghiêm việc khai thác nước ngầm; củng cố đê ven biển, cống ngăn triều, công trình thủy lợi ven sông; ngăn chặn suy giảm tài nguyên nước và bảo đảm an ninh nguồn nước. Cùng với đó, quy hoạch tích hợp ngành phải gắn với quản lý tài nguyên nước và chống ngập nước. Đây không còn là nhóm việc phụ của hạ tầng kỹ thuật, mà là phần việc nằm ngay trong lõi phát triển đô thị.

Ngày 2/6, Thường trực HĐND TP.HCM phối hợp với Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM, Sở Quy hoạch - Kiến trúc và Sở Tài chính tổ chức hội thảo "Quy hoạch tổng thể TP.HCM - tầm nhìn 100 năm". Đây là diễn đàn khoa học đầu tiên trong quá trình xây dựng Quy hoạch tổng thể TP.HCM theo Nghị quyết 260/2025 của Quốc hội và Nghị quyết 09/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng, phát triển TP.HCM trong kỷ nguyên mới.

Trong tham luận "Nhận diện điểm nghẽn đa tầng, nền tảng định hình cấu trúc phát triển mới cho Thành phố Hồ Chí Minh", ông Sầm Minh Tuấn (Viện Quy hoạch Đô thị và Nông thôn Quốc gia), cho rằng điểm nghẽn của TP.HCM không chỉ nằm ở giao thông, thể chế hay nguồn lực, mà còn ở "nghẽn cấu trúc về sinh thái, nước và khí hậu". Theo ông Tuấn, sông, kênh rạch, vùng trũng, hành lang xanh, rừng ngập mặn không phải phần phụ của cảnh quan, mà là lớp hạ tầng nền giúp điều tiết nước, giảm ngập và giữ sức chống chịu cho đô thị. Khi những lớp đệm này bị thu hẹp, chi phí mà thành phố phải bỏ ra cho hạ tầng công trình sẽ ngày càng lớn hơn.

Cùng với đó, TS. Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM, nhắc lại thực tế thành phố đã từng làm được nhiều việc với kênh rạch, từ cải tạo Tàu Hủ, Nhiêu Lộc - Thị Nghè đến chỉnh trang bờ kênh, mở không gian công cộng. Nhưng theo bà, bước tiếp theo không thể chỉ là làm đẹp mặt nước. Đề án di dời toàn bộ nhà trên và ven sông, kênh rạch đến năm 2030, với quy mô gần 40.000 căn nhà, buộc thành phố phải xử lý cùng lúc tái định cư, phát huy di sản sông nước và thích ứng biến đổi khí hậu. Với một đô thị hạ lưu thấp như TP.HCM, chịu tác động mạnh của triều cường, ngập và xâm nhập mặn, tư duy đô thị sông nước không còn là câu chuyện bản sắc đơn thuần mà đã trở thành một yêu cầu của phát triển.

Từ hai ý kiến này cho thấy, TP.HCM càng phát triển theo chiều cao, càng bê tông hóa mạnh, thì càng không thể coi sông rạch như quỹ đất chờ khai thác. Không gian của nước nếu tiếp tục bị co lại, chi phí cho chống ngập, môi trường nước và thích ứng khí hậu sẽ còn tăng. Đây cũng là lý do nhiều ý kiến đóng góp cho TP.HCM về quy hoạch tầm nhìn 100 năm đã nhấn mạnh việc phải ưu tiên chống ngập và quản lý nước, xác định vùng bảo vệ nghiêm ngặt, vùng hạn chế phát triển do ngập lụt, sụt lún, đồng thời lồng ghép mục tiêu môi trường vào các cấp quy hoạch.

Ý kiến của ông Nguyễn Quốc Kỳ - Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Vietravel tại hội thảo cũng gợi ra một hướng nhìn đáng chú ý về không gian phát triển của thành phố. Theo đó, TP.HCM cần nhìn đầy đủ lợi thế của mình từ hệ thống sông Sài Gòn, vị thế cửa ngõ của Đồng bằng sông Cửu Long, kết nối Cần Giờ, hệ thống cảng biển quốc tế đến không gian biển Đông và Côn Đảo. Từ đây, định hướng phát triển không nên dừng ở "bám sông, hướng biển", mà phải là "bám sông, vươn biển". Đi cùng với đó là ba nguyên tắc cần giữ: không chống lại thiên nhiên; biến sông nước và biển thành tài sản chiến lược; phát triển kinh tế nhưng không đánh đổi khả năng tồn tại của thành phố sau 100 năm. Ý kiến này cũng nhấn mạnh TP.HCM cần sớm xác định cốt nền quy hoạch cho toàn đô thị, nhất là khu trung tâm, các dải ven sông và khu vực Cần Giờ, để tránh để lại rủi ro ngập lụt, sụt lún và hệ lụy môi trường về sau.

Chống ngập phải đổi từ xử lý sự cố sang quản lý rủi ro

Ở vấn đề chống ngập, ông Hoàng Quang Huy, đại diện nhóm nghiên cứu của Công ty Haskoning, đưa ra những số liệu đáng chú ý. Khảo sát tháng 1/2026 cho thấy toàn thành phố có 159 điểm ngập, trong đó 138 điểm do mưa cực đoan, 10 điểm do triều cường sông Sài Gòn – Đồng Nai và 11 điểm chịu tác động đồng thời của cả mưa lẫn triều. Theo ông Huy, tình trạng này bắt nguồn từ địa hình thấp trũng tự nhiên, hệ thống thoát nước cũ và xuống cấp, mưa lớn gia tăng do biến đổi khí hậu và mực nước triều dâng cao. Tác động còn nặng hơn vì có thêm lấn chiếm kênh rạch, xả lũ từ thượng nguồn và sụt lún nền đất. Trên cơ sở đó, ông Huy đề xuất TP.HCM phải chuyển từ chống ngập truyền thống sang quản lý rủi ro ngập lụt tích hợp.

Đây cũng là hướng mà nội dung Đề cương lập quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025 - 2050, tầm nhìn 100 năm do Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM lập đã đặt ra khá rõ, đặc biệt là trong các định hướng về hạ tầng kỹ thuật và quản lý rủi ro ngập lụt. Theo đó, quản lý nước và chống ngập không thể làm theo từng khu vực riêng lẻ mà phải tính theo lưu vực sông Sài Gòn, sông Đồng Nai. Giải pháp được đề xuất là kết hợp giữa công trình cứng như đê, cống, hồ điều tiết với các giải pháp mềm như không gian trữ nước, đô thị thấm nước. Cùng với đó là yêu cầu kiểm soát chặt khai thác nước ngầm để hạn chế sụt lún, bảo vệ các vùng bổ sung nước ngầm và hồ chứa thượng nguồn. Ở khâu chuẩn bị kỹ thuật, quy hoạch thoát nước phải dựa trên nghiên cứu rủi ro ngập do biến đổi khí hậu và sụt lún, đồng thời ưu tiên hạ tầng xanh như hồ điều tiết, công viên ngập nước và bảo vệ các vùng đệm tự nhiên, nhất là rừng ngập mặn Cần Giờ. Xa hơn, nội dung quy hoạch cho thấy TP.HCM đang được đặt theo hướng chuyển từ quy hoạch trên nền đất xây dựng sang quy hoạch theo cấu trúc thủy văn, trong đó hệ thống sông Sài Gòn - Đồng Nai - Thị Vải, dải ven biển, vùng trũng và vùng ngập nước được xem như lớp hạ tầng sinh thái nền của đô thị.

Nguồn nước, nước thải và tái sử dụng nước phải đi cùng nhau

Ở góc độ môi trường nước, GS.TS. Nguyễn Văn Phước, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP.HCM cho rằng, Đề cương quy hoạch đã đề cập nhiều nội dung quan trọng như bảo vệ môi trường, khai thác và sử dụng tài nguyên, phòng chống thiên tai, thích ứng biến đổi khí hậu, cảnh quan thiên nhiên, không gian cây xanh mặt nước và hạ tầng kỹ thuật môi trường. Tuy vậy, theo GS.TS. Nguyễn Văn Phước, quy hoạch vẫn cần đi xa hơn bằng việc hình thành một không gian sinh thái chiến lược cho toàn đô thị, gồm vùng lõi bảo tồn, hành lang sinh thái, hành lang xanh ven sông, hành lang xanh ven biển, vùng đệm sinh thái và vùng phục hồi sinh thái. Ông cũng lưu ý phải nhận diện đầy đủ các điểm nóng môi trường như Kênh Ba Bò, sông Thị Vải, Kênh Đôi, Kênh Tẻ, Rạch Xuyên Tâm, Tham Lương - Bến Cát - Nước Lên, Đa Phước, Tóc Tiên… để quy hoạch không dừng ở mức khái quát.

Như vậy, nước sạch, thoát nước, xử lý nước thải và bảo vệ nguồn tiếp nhận không phải những mảng tách rời. Chúng là một chuỗi từ đầu nguồn đến hạ lưu. Nếu nguồn nước suy giảm, nếu nước ngầm tiếp tục bị khai thác quá mức, nếu nước thải xử lý chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa, thì áp lực cuối cùng vẫn quay lại chính chất lượng sống và khả năng cạnh tranh của thành phố. Nghị quyết 09 cũng đã nói khá rõ điều này khi yêu cầu TP.HCM đầu tư hoàn thiện hệ thống cấp nước, thoát nước, chống ngập, quản lý nghiêm việc khai thác nước ngầm, ngăn chặn suy giảm tài nguyên nước và bảo đảm an ninh nguồn nước.

Ngoài các giải pháp truyền thống, Nội dung Đề cương quy hoạch còn mở ra một hướng mới là tái sử dụng nước thải. TP.HCM đặt ra định hướng nâng tỷ lệ xử lý và tái sử dụng nước thải trong lưu vực các sông lên mức 65 - 70% giai đoạn 2026 - 2030. Nước sau xử lý được tính đến cho các nhu cầu như tưới cây, rửa đường, bổ cập cảnh quan kênh rạch nội đô. Với các khu đô thị mới, các nhà nghiên cứu còn đề cập việc tổ chức hệ thống đường ống kép để tách nước sạch và nước tái sử dụng, phục vụ dội xả vệ sinh và hệ thống giải nhiệt trung tâm của các tòa nhà. Đi cùng với đó là các gợi mở về hạ tầng số, mạng lưới nước thông minh và cơ chế tài chính xanh để huy động nguồn lực cho hạ tầng tái sử dụng nước.

Nếu những phương thức xử lý nước thải này thành hiện thực thì đây sẽ là một hướng đi quan trọng để giảm áp lực lên nguồn nước sạch, giảm lượng nước thải xả ra môi trường và tăng thêm dư địa cho hạ tầng nước của thành phố.

Nhìn từ hội thảo "Quy hoạch tổng thể TP.HCM tầm nhìn 100 năm", thành phố không thiếu cảnh báo về ngập, sụt lún, ô nhiễm hay áp lực khí hậu. Điều cần lúc này là những cảnh báo ấy được chuyển thành quyết định quy hoạch và đầu tư cụ thể. Với TP.HCM, quy hoạch 100 năm chỉ thật sự có ý nghĩa khi nước được tính từ đầu, từ không gian phát triển, hạ tầng kỹ thuật đến cách sử dụng tài nguyên và tổ chức đô thị. 

Mai Thanh