Luật Cấp, Thoát nước cần tháo gỡ các điểm nghẽn trong đầu tư và vận hành

Tách rõ quản lý rủi ro của cấp nước và thoát nước

Ông Nguyễn Hồng Tiến, nguyên Cục trưởng Cục Hạ tầng kỹ thuật, Bộ Xây dựng cho rằng hai nhóm chính sách về quy hoạch và quản lý, vận hành đã được thể hiện tương đối rõ, nhưng chính sách bảo đảm nguồn lực còn chung chung. Nội dung hiện chủ yếu đề cập việc khuyến khích, huy động vốn, trong khi nguồn lực cho cấp, thoát nước chịu sự điều chỉnh của pháp luật về ngân sách, đầu tư công, giá và tài chính. Ông Tiến đề nghị thiết kế lại chính sách này theo hướng gắn bảo đảm nguồn lực với an ninh, an toàn của toàn bộ hệ thống.

Dự thảo cũng cần phân biệt rõ quy định thuộc luật với nội dung hướng dẫn kỹ thuật. Luật phải xác định được thẩm quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm và cơ chế thực hiện. Các yêu cầu chi tiết về dự phòng điện, hóa chất, vật tư hoặc quy trình xử lý từng loại sự cố nên được quy định trong nghị định, thông tư và tài liệu vận hành. Trường hợp nhiều cơ quan cùng tham gia ứng phó phải chỉ rõ cơ quan chủ trì và cơ quan phối hợp.

Theo ông Nguyễn Hồng Tiến, quản lý rủi ro không chỉ giới hạn ở hư hỏng thiết bị hoặc sự cố trong quá trình vận hành. Rủi ro có thể xuất phát từ chính sách, quy hoạch, lựa chọn nguồn nước và cách tổ chức hệ thống. Quản lý rủi ro cấp nước cần được tách khỏi quản lý rủi ro thoát nước do tính chất, đối tượng và phương thức ứng phó của hai lĩnh vực không giống nhau.

Cấp nước an toàn phải bao quát nguồn nước, mạng lưới, công trình xử lý, tài sản, bảo vệ môi trường và khả năng ứng phó sự cố. Đối với thoát nước, các yêu cầu cần tập trung vào chống ngập, an toàn công trình, tính đồng bộ của hệ thống, dữ liệu vận hành và khả năng điều phối theo lưu vực.

Phó Chủ tịch Thường trực Hội Cấp Thoát nước Việt Nam (VWSA) Trần Anh Tuấn đề nghị nội dung cấp, thoát nước trong quy hoạch phải xác định rõ dự báo nhu cầu theo từng giai đoạn 5 năm, 10 năm và 20 năm; phạm vi phục vụ; khả năng khai thác nguồn nước và các chỉ tiêu kỹ thuật. Đây là cơ sở để địa phương lập chương trình, kế hoạch và dự án đầu tư.

Một bất cập đang phát sinh là doanh nghiệp phải bảo đảm bốn yêu cầu về chất lượng, lưu lượng, tính liên tục và áp lực, nhưng lại có nguy cơ vi phạm giấy phép khi tăng công suất để xử lý sự cố. Khi một nhà máy dừng hoạt động, các nhà máy còn lại phải tăng sản lượng để duy trì cấp nước cho khu vực phục vụ. Nếu chỉ kiểm soát công suất theo từng ngày mà không tính đến trạng thái vận hành của cả hệ thống, doanh nghiệp có thể bị xử lý dù đang thực hiện nghĩa vụ cấp nước an toàn.

Vấn đề "nóng" này được ông Trần Anh Tuấn đề nghị làm rõ hơn đó là, quy định mức khai thác phù hợp với nhu cầu thực tế, có thể tính theo sản lượng trung bình năm hoặc số liệu của năm trước. Chính quyền địa phương phải có trách nhiệm xác nhận tình huống sự cố, nhu cầu tăng theo mùa, ngày lễ, Tết và các thời điểm phụ tải tăng cao.

Ông Nguyễn Hồng Tiến cũng đồng thuận với vấn đề này và đề xuất luật quy định trường hợp đơn vị cấp nước được khai thác nước thô vượt công suất tối đa trong giấy phép. Các trường hợp có thể gồm thiên tai, hạn hán, nắng nóng kéo dài làm nhu cầu tăng đột biến; hỏa hoạn, dịch bệnh, sự cố môi trường cần lượng nước lớn để ứng phó; hoặc hệ thống cấp nước lân cận gặp sự cố và cần hỗ trợ.

Tỷ lệ tăng công suất, thời hạn áp dụng và thủ tục báo cáo có thể được quy định chi tiết tại văn bản dưới luật. Luật cần xác định nguyên tắc, gồm lý do áp dụng, thời gian, sản lượng, công suất và trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền trong việc xác nhận tình huống.

Đối với thoát nước, ông Trần Anh Tuấn cho rằng không thể áp dụng nguyên trạng các yêu cầu của cấp nước. Quy hoạch thoát nước phải gắn với cao độ nền, hồ điều hòa, không gian trữ nước, chỉ tiêu sử dụng đất và khả năng thích ứng với mưa cực đoan. Hệ thống thoát nước là tài sản hạ tầng do chính quyền quản lý, trong khi đơn vị vận hành có thể chỉ được thuê theo hợp đồng một năm hoặc nhiều năm. Quy định về quy hoạch, đầu tư, quản lý tài sản và vận hành vì vậy cần được thiết kế riêng.

Giá dịch vụ phải bảo đảm vận hành và tái đầu tư

Tại Hội thảo tham vấn ý kiến chính sách Luật Cấp, Thoát nước do Bộ Xây dựng tổ chức, đại diện Công ty CP Cấp nước Bà Rịa – Vũng Tàu đã đề nghị sửa Điều 42 theo hướng phương pháp định giá nước sạch phải tính đúng, tính đủ các chi phí hợp lý, hợp lệ trong quá trình sản xuất, truyền dẫn và phân phối; bảo đảm thu hồi vốn đầu tư và mức lợi nhuận hợp lý cho đơn vị cấp nước.

Theo số liệu doanh nghiệp nêu, một mét khối nước tương đương một tấn nước, được xử lý đạt tiêu chuẩn và vận chuyển đến hộ sử dụng với mức giá khoảng 10.000 đồng. Một hộ bốn người sử dụng từ 15-18 m³ mỗi tháng, số tiền thanh toán khoảng 200.000 đồng. Đại diện doanh nghiệp cho rằng cơ chế giá là yếu tố quyết định khả năng duy trì hoạt động, đổi mới công nghệ, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng dịch vụ.

Điều 5 của dự thảo Luật đặt ra chính sách khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia và xã hội hóa ngành Nước, nhưng Điều 42 mới đề cập nguyên tắc tính đúng, tính đủ chi phí. Đại diện doanh nghiệp đề nghị bổ sung nguyên tắc thu hồi vốn và lợi nhuận hợp lý. Nếu doanh nghiệp chỉ được bù đắp chi phí mà không có nguồn tích lũy để tái đầu tư, các dự án PPP khó thu hút nhà đầu tư.

Cùng với phương pháp định giá, Luật cần quy định cơ chế điều chỉnh khi các yếu tố đầu vào chủ yếu biến động. Giá nước phải phản ánh kịp thời chi phí sản xuất, truyền dẫn, phân phối, bảo trì và bảo đảm an ninh, an toàn hệ thống, đồng thời thực hiện chính sách an sinh xã hội đối với nhóm cần hỗ trợ.

Đối với giá bán buôn, doanh nghiệp đề nghị các đơn vị được quyền thỏa thuận trên cơ sở chi phí hạ tầng, sản lượng, chất lượng và điều kiện cung cấp nước. UBND cấp tỉnh chỉ quyết định khi các bên không đạt được thỏa thuận. Nhà nước tiếp tục kiểm soát giá bán cuối cùng đến người sử dụng, nhưng không nên can thiệp vào toàn bộ quan hệ bán buôn giữa các đơn vị cấp nước.

Ở góc độ rộng hơn, ông Trần Anh Tuấn đề nghị Luật Cấp, Thoát nước cần bổ sung cơ chế định giá đối với nước thô liên vùng. Khi nguồn nước tại chỗ bị ảnh hưởng bởi hạn hán, xâm nhập mặn hoặc ô nhiễm, nước thô phải được khai thác từ nơi khác, truyền dẫn qua nhiều địa phương rồi cung cấp cho các nhà máy nước. Chi phí khai thác và truyền dẫn nguồn nước này cần được tính toán trong cơ chế giá.

Giá nước sạch cũng cần được xem xét theo định kỳ, chẳng hạn theo chu kỳ 5 năm hoặc khi xuất hiện biến động đặc biệt. Việc xem xét không mặc nhiên đồng nghĩa với tăng giá mà có thể điều chỉnh tăng hoặc giảm trên cơ sở chi phí thực tế. Đối với dự án cấp nước liên vùng phục vụ nhiều tỉnh, Luật phải xác định cơ quan có thẩm quyền quyết định giá và trách nhiệm phối hợp giữa các địa phương.

Ở lĩnh vực thoát nước, đại diện Sở Xây dựng Hải Phòng cho biết, thực tế mức thu dịch vụ thoát nước cao nhất mới tương đương khoảng 20% giá nước sạch, trong khi nhu cầu vốn cho thoát nước và xử lý nước thải lớn hơn nhiều. Cơ chế hiện nay chủ yếu tính nước thải, chưa giải quyết chi phí thu gom và tiêu thoát nước mưa, dù nhiều đô thị đang vận hành hệ thống thoát nước chung.

Nếu dự án thoát nước được thực hiện theo phương thức đối tác công tư (PPP), giá dịch vụ phải tính đủ chi phí đầu tư, khấu hao và vận hành. Trường hợp cùng một khu vực tồn tại hệ thống được ngân sách đầu tư với mức thu thấp và hệ thống PPP tính đủ chi phí có thể tạo ra chênh lệch lớn giữa các nhóm người sử dụng. Sở Xây dựng Hải Phòng đề nghị cho phép đô thị xây dựng cơ chế đặc thù, đồng thời có chính sách hỗ trợ phù hợp thay vì tiếp tục duy trì phương thức tính giá không bao quát đầy đủ chi phí.

Ông Nguyễn Hồng Tiến đề nghị, PPP phải được thể hiện rõ trong Luật nhưng không lặp lại toàn bộ Luật PPP. Cơ chế riêng cần phù hợp với đặc thù cấp nước, thoát nước và xử lý nước thải, trong đó có thể nghiên cứu các hợp đồng thiết kế, xây dựng và vận hành. Dự thảo cũng được đề nghị bổ sung kiểm toán năng lượng đối với nhà máy nước, trạm xử lý nước thải và cơ chế để doanh nghiệp khai thác tín chỉ carbon, tín dụng xanh từ hoạt động tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và tái sử dụng nước.

Khoảng trống trong cấp nước nông thôn và quản lý tài sản

Đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã đề nghị phân định rõ cấp nước đô thị và cấp nước nông thôn. Công trình nông thôn thường có quy mô nhỏ, dân cư phân tán, suất đầu tư cao, nguồn nước đa dạng, năng lực tài chính của đơn vị vận hành hạn chế và chịu nhiều rủi ro do thiên tai.

Theo số liệu được đại diện Bộ dẫn từ báo cáo của Bộ Xây dựng, khoảng 1.000 công trình cấp nước đô thị phục vụ 95% dân số đô thị. Khu vực nông thôn có khoảng 18.000 công trình nhưng mới cung cấp nước cho khoảng 55% dân số nông thôn; nhiều hộ vẫn sử dụng giếng và các nguồn nước riêng lẻ.

Dự thảo được đề nghị bổ sung khái niệm "cấp nước hộ gia đình". Một hệ thống do hộ gia đình đầu tư có thể cung cấp nước cho nhiều hộ xung quanh hoặc một cụm dân cư. Mô hình này được đề xuất áp dụng tại vùng sâu, vùng xa, miền núi và khu vực dân cư phân tán, nơi khó thu hút doanh nghiệp đầu tư công trình tập trung.

Chính sách cũng cần quy định cụ thể giải pháp cấp nước sinh hoạt cho vùng sâu, vùng xa, hải đảo, biên giới và vùng đồng bào dân tộc. Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Ủy ban nhân dân cấp xã phải được giao trực tiếp thực hiện một số nhiệm vụ, thay vì chỉ được xác định là đơn vị phối hợp.

Đối với giá nước nông thôn, đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị trường hợp giá do cơ quan có thẩm quyền quyết định thấp hơn phương án đã được thẩm định, ngân sách nhà nước phải cấp bù phần chênh lệch. Cơ chế này hướng đến các khu vực có điều kiện kinh tế khó khăn, nơi giá bán theo khả năng chi trả của người dân không đủ bù chi phí vận hành. Dự thảo cũng được đề nghị bổ sung điều khoản về hợp tác quốc tế trong phát triển cấp, thoát nước.

Từ thực tế Hải Phòng, Sở Xây dựng TP. Hải Phòng cho biết việc thống nhất quản lý cấp nước đô thị và nông thôn đặt ra câu hỏi về tiếp nhận công trình, doanh nghiệp và tài sản trước đây do ngành nông nghiệp hoặc cấp xã quản lý.

Một số công trình nước sạch nông thôn không bảo đảm chất lượng và áp lực. Thành phố có chủ trương để doanh nghiệp cấp nước có năng lực mua lại, cải tạo và tổ chức cấp nước tập trung, nhưng quá trình thực hiện vướng quy định về vốn nhà nước, định giá tài sản, lựa chọn đơn vị cấp nước và xác định vùng phục vụ. Doanh nghiệp có vốn nhà nước lo ngại việc mua lại công trình kém hiệu quả có thể bị xem là làm thất thoát tài sản.

Trong lĩnh vực thoát nước, nhiều khu đô thị phải xây dựng trạm xử lý nước thải cục bộ vì nhà máy xử lý tập trung theo quy hoạch chưa được đầu tư. Khi nhà máy tập trung hoàn thành, nước thải có thể được xử lý tại trạm cục bộ rồi tiếp tục đưa về nhà máy chung, làm phát sinh xử lý hai lần.

Vướng mắc tiếp theo xuất hiện khi chủ đầu tư phải bàn giao trạm xử lý nước thải và hạ tầng cho Nhà nước. Đơn vị thoát nước có thể không nhận do chưa rõ cơ chế định giá, ghi tăng tài sản, nguồn kinh phí vận hành và ảnh hưởng đến phần vốn của các cổ đông. Đại diện Sở Xây dựng Hải Phòng đề nghị Luật làm rõ mối quan hệ giữa quy hoạch lưu vực, đầu tư công trình tập trung, yêu cầu xây dựng trạm cục bộ và cơ chế bàn giao tài sản sau đầu tư.

Những nội dung còn được đề nghị cụ thể hóa gồm trách nhiệm quản lý rủi ro, quyền khai thác tăng thêm trong tình huống khẩn cấp, phương pháp định giá, hỗ trợ giá nước nông thôn, cơ chế PPP, thẩm quyền đối với dự án liên vùng, tiếp nhận công trình cấp nước yếu kém và bàn giao tài sản thoát nước.

Mai Thanh