Quyết định 40/2026/QĐ-TTg: Cơ cấu vốn ngành Nước không chỉ là câu chuyện tỷ lệ sở hữu

Quyết định số 40/2026/QĐ-TTg ngày 5/8/2026 của Thủ tướng Chính phủ ban hành tiêu chí phân loại doanh nghiệp để thực hiện cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp có vốn nhà nước, tạo khung mới cho quá trình sắp xếp, cơ cấu vốn trong giai đoạn tiếp theo.

Mốc 65% cần được đặt trong tổng thể phương án cơ cấu vốn

Đối với ngành Cấp Thoát nước, điểm đáng chú ý trong Quyết định 40 là hoạt động khai thác, sản xuất, cung cấp nước sạch và thoát nước đô thị, nông thôn thuộc nhóm Nhà nước nắm giữ từ 65% vốn điều lệ trở lên. Trong khi đó, theo Quyết định 22/2021/QĐ-TTg trước đây, lĩnh vực này thuộc nhóm Nhà nước nắm trên 50% đến dưới 65% vốn điều lệ.

Sự thay đổi về tiêu chí sở hữu diễn ra trong bối cảnh cơ cấu vốn tại các doanh nghiệp ngành Nước hiện rất khác nhau. Một số doanh nghiệp vẫn hoạt động dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ. Nhiều doanh nghiệp đã cổ phần hóa, Nhà nước giữ quyền chi phối. Cũng có những công ty tỷ lệ vốn Nhà nước đã xuống dưới 50% sau nhiều giai đoạn cổ phần hóa, thoái vốn.

Trao đổi về Quyết định 40, luật sư Trần Nguyễn Bình Nguyên, Thành viên Đoàn Luật sư TP.HCM, cho rằng mốc 65% cần được nhìn trong tổng thể các quy định về sắp xếp, cơ cấu lại vốn chứ không tách riêng thành một con số áp dụng cho mọi trạng thái doanh nghiệp.

Theo luật sư Bình Nguyên, đối với trường hợp thực hiện sắp xếp, cơ cấu lại vốn theo tiêu chí phân loại, 65% là mức tối thiểu trong khung tỷ lệ Nhà nước nắm giữ đối với lĩnh vực cấp, thoát nước. Điều này không đồng nghĩa mọi doanh nghiệp trong Ngành phải đưa tỷ lệ vốn Nhà nước về đúng 65%.

Cách tiếp cận này thể hiện khá rõ đối với các doanh nghiệp đang hoạt động dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ.

Khoản 2 Điều 9 Quyết định 40 quy định cơ quan đại diện chủ sở hữu xem xét, quyết định tiếp tục duy trì mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên hoặc thực hiện cơ cấu lại vốn Nhà nước theo tiêu chí phân loại. Việc xem xét được đặt trên cơ sở đề xuất của Hội đồng thành viên hoặc Chủ tịch công ty, thực tế hoạt động của doanh nghiệp và nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội của địa phương.

Luật sư Bình Nguyên nhận định quy định này không đặt doanh nghiệp cấp, thoát nước 100% vốn Nhà nước trước một lựa chọn duy nhất là phải cổ phần hóa. Vấn đề quan trọng hơn là đánh giá mô hình sở hữu nào phù hợp với hiệu quả sử dụng vốn, nhu cầu đầu tư và yêu cầu duy trì dịch vụ cấp, thoát nước.

Theo Luật sư, việc đánh giá có thể được đặt trên ba nhóm yếu tố. Trước hết là hiệu quả sử dụng vốn Nhà nước, bao gồm kết quả sản xuất kinh doanh, khả năng bảo toàn và phát triển vốn, hiệu quả khai thác tài sản và năng lực tài chính của doanh nghiệp.

Yếu tố tiếp theo là nhu cầu đầu tư. Đặc thù ngành Nước đòi hỏi nguồn vốn lớn và dài hạn cho nhà máy, mạng lưới cấp nước, hệ thống thoát nước, xử lý nước thải, thay thế tài sản và ứng dụng công nghệ. Vì vậy, khả năng huy động thêm nguồn lực và hiệu quả mà việc thay đổi cơ cấu sở hữu có thể mang lại là vấn đề đáng được tính toán.

Bên cạnh đó là vai trò của doanh nghiệp tại địa phương, thể hiện qua phạm vi cung cấp dịch vụ, số lượng người sử dụng và mức độ phụ thuộc của đô thị, người dân vào hệ thống cấp, thoát nước của doanh nghiệp.

Một nội dung khác được luật sư Bình Nguyên lưu ý là không nên đồng nhất cơ cấu lại vốn với cổ phần hóa. Cơ cấu lại vốn có phạm vi rộng hơn, trong khi cổ phần hóa chỉ là một trong những hình thức có thể được thực hiện nếu doanh nghiệp thuộc trường hợp áp dụng và đáp ứng các điều kiện theo pháp luật.

Theo luật sư, giá trị của việc thay đổi cơ cấu sở hữu nằm ở hiệu quả thực chất mà phương án mang lại, từ khả năng huy động nguồn lực, cải thiện quản trị, tăng năng lực đầu tư đến nâng cao chất lượng dịch vụ.

Điều này cũng phù hợp với mục tiêu được đặt ra tại Điều 4 Quyết định 40, trong đó việc sắp xếp, cơ cấu lại vốn hướng tới nâng cao hiệu quả kinh doanh, năng lực hoạt động và cạnh tranh, bảo toàn và phát triển vốn Nhà nước, đồng thời hạn chế lãng phí, thất thoát vốn và tài sản.

Tiêu chí sở hữu và bài toán thực tiễn của doanh nghiệp ngành Nước

Từ thực tiễn hoạt động của các doanh nghiệp hội viên, Hội Cấp Thoát nước Việt Nam (VWSA) nhận thấy cơ cấu sở hữu trong ngành Nước hiện khá đa dạng. Có doanh nghiệp vẫn duy trì 100% vốn Nhà nước, có doanh nghiệp Nhà nước giữ quyền chi phối, trong khi nhiều đơn vị đã trải qua quá trình cổ phần hóa, thoái vốn với tỷ lệ sở hữu Nhà nước hiện dưới 65%, thậm chí dưới 50%.

Sự khác biệt này cho thấy việc nghiên cứu tác động của Quyết định 40 đối với doanh nghiệp ngành Nước khó có thể chỉ nhìn từ một mốc tỷ lệ sở hữu. Bên cạnh tỷ lệ vốn Nhà nước hiện có, lịch sử cơ cấu, năng lực tài chính, nhu cầu đầu tư và vai trò của doanh nghiệp đối với địa phương cũng là những yếu tố đáng được đặt trong quá trình xem xét phương án cho giai đoạn tiếp theo.

Với nhóm công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, khoản 2 Điều 9 mở ra khả năng tiếp tục duy trì mô hình hiện tại hoặc thực hiện cơ cấu lại vốn theo quyết định của cơ quan đại diện chủ sở hữu, trên cơ sở đề xuất của doanh nghiệp và thực tế phát triển kinh tế xã hội tại địa phương.

Dưới góc nhìn của VWSA, bài toán đáng quan tâm ở nhóm doanh nghiệp này là sự cân đối giữa yêu cầu bảo đảm vai trò của Nhà nước trong cung ứng dịch vụ thiết yếu với nhu cầu huy động nguồn lực cho mở rộng mạng lưới, đổi mới công nghệ và phát triển hạ tầng nước.

Một vấn đề VWSA đặc biệt lưu ý là nhiều doanh nghiệp ngành Nước đã hoàn thành cổ phần hóa, thoái vốn hoặc cơ cấu lại từ các giai đoạn trước. Cơ cấu sở hữu hiện nay vì vậy nên được nhìn trong mối liên hệ với các phương án đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt và quá trình thực hiện trước khi Quyết định 40 có hiệu lực.

Khoản 1 Điều 9 Quyết định 40 có quy định chuyển tiếp đối với doanh nghiệp đã hoàn thành việc sắp xếp, cơ cấu lại theo quy định pháp luật và quyết định của cấp có thẩm quyền trước khi Quyết định có hiệu lực nhưng tỷ lệ vốn Nhà nước hiện thấp hơn khung mới. Trong những trường hợp này, cấp có thẩm quyền xem xét duy trì tỷ lệ vốn đang nắm giữ hoặc đầu tư bổ sung vốn theo quy định.

Với ngành Nước, quy định chuyển tiếp này đáng được quan tâm bởi cơ cấu sở hữu tại nhiều doanh nghiệp hiện nay là kết quả của quá trình cổ phần hóa, thoái vốn đã diễn ra trong nhiều năm. Vì vậy, phương án cơ cấu đã được phê duyệt, tỷ lệ vốn Nhà nước hiện có, hiệu quả hoạt động và nhu cầu đầu tư là những yếu tố đáng được xem xét đồng thời khi nghiên cứu phương án cho giai đoạn tiếp theo.

Riêng với những doanh nghiệp Nhà nước hiện sở hữu dưới 50% vốn điều lệ, nếu phương án đầu tư bổ sung được đặt ra, vấn đề không chỉ nằm ở tỷ lệ sở hữu mà còn liên quan đến nguồn lực Nhà nước, giá trị doanh nghiệp và quyền lợi của các cổ đông hiện hữu. Đây là những yếu tố cần được tính đến khi xem xét khả năng thay đổi cơ cấu vốn tại doanh nghiệp.

Cần lưu ý rằng Quyết định 40 không làm thay đổi ngay cơ cấu cổ đông hiện hữu. Trường hợp Nhà nước xem xét tăng tỷ lệ sở hữu, việc thực hiện phải đặt trong một phương án cụ thể, phù hợp với thẩm quyền, khả năng bố trí nguồn vốn và các quy định pháp luật có liên quan.

Đối với doanh nghiệp chưa hoàn thành quá trình cơ cấu hoặc đang xây dựng phương án mới, tiêu chí Nhà nước nắm giữ từ 65% vốn điều lệ trở lên sẽ là một yếu tố đáng chú ý trong quá trình nghiên cứu phương án cho giai đoạn tiếp theo.

Từ những trường hợp trên, VWSA nhìn nhận việc thực hiện Quyết định 40 cần được đặt trong mối quan hệ giữa hiệu quả quản trị, nhu cầu đầu tư và khả năng bảo đảm dịch vụ cấp, thoát nước ổn định cho người dân. Mỗi doanh nghiệp có cơ cấu sở hữu, năng lực tài chính và định hướng phát triển khác nhau, do đó những vấn đề đặt ra trong quá trình thực hiện cũng sẽ có sự khác biệt.

Lãnh đạo VWSA cho biết, với vai trò là tổ chức xã hội - nghề nghiệp của ngành Cấp Thoát nước, Hội Cấp thoát nước Việt Nam nhận thấy đây là một định hướng quan trọng, khẳng định vai trò thiết yếu của dịch vụ cấp, thoát nước đối với an sinh xã hội và sự phát triển bền vững của các địa phương. Hội sẽ tiếp tục đồng hành cùng các doanh nghiệp hội viên, lắng nghe những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện Quyết định 40. Các ý kiến từ doanh nghiệp hội viên sẽ được tổng hợp, trao đổi với cơ quan quản lý Nhà nước có thẩm quyền, qua đó phát huy vai trò cầu nối giữa cộng đồng doanh nghiệp và cơ quan quản lý, góp phần để những vấn đề của ngành Nước được phản ánh đầy đủ hơn trong quá trình hoàn thiện cơ chế, chính sách.

Mai Thanh