Để Luật Cấp, Thoát nước trở thành động lực phát triển của ngành

Dự án Luật Cấp, Thoát nước đang bước vào giai đoạn hoàn thiện chính sách với kỳ vọng tạo nền tảng pháp lý thống nhất cho một lĩnh vực hạ tầng thiết yếu nhưng nhiều năm qua vẫn chịu sự điều chỉnh bởi nhiều văn bản pháp luật khác nhau. Theo PGS.TS. Nguyễn Hồng Tiến - Nguyên Cục trưởng Cục Hạ tầng kỹ thuật, Bộ Xây dựng, nếu dự thảo luật chưa xử lý được những "điểm nghẽn" về quản lý, đầu tư và vận hành thì rất khó tạo ra bước đột phá cho Ngành.

Những góp ý của ông tại Hội thảo tham vấn chính sách Luật Cấp, Thoát nước do Bộ Xây dựng tổ chức ngày 17/7 không chỉ dừng ở việc chỉnh sửa câu chữ mà còn hướng tới việc thiết kế lại tư duy xây dựng luật, bảo đảm đạo luật thực sự phản ánh đặc thù của lĩnh vực cấp, thoát nước và tạo hành lang pháp lý đủ mạnh để giải quyết những vấn đề đặt ra từ thực tiễn.

Luật phải giải quyết được những vấn đề của thực tiễn

Theo PGS.TS. Nguyễn Hồng Tiến, dự thảo hiện vẫn được xây dựng trên ba nhóm chính sách gồm (1) Phát triển hệ thống cấp, thoát nước; (2) Quản lý, vận hành hệ thống; và (3) Bảo đảm nguồn lực phát triển. Tuy nhiên, sau khi nghiên cứu toàn bộ dự thảo, ông nhận thấy hai nhóm chính sách đầu đã khá rõ, trong khi nhóm chính sách về nguồn lực còn mờ nhạt, nội dung chủ yếu tập trung tại Điều 23 và mang tính định hướng nhiều hơn là cơ chế thực thi.

Từ đó, ông đề xuất thay thế nhóm chính sách thứ ba bằng "Bảo đảm an ninh, an toàn trong hoạt động cấp, thoát nước". Theo PGS.TS. Nguyễn Hồng Tiến, đây mới là vấn đề cốt lõi của Ngành đặt trong bối cảnh biến đổi khí hậu, ô nhiễm nguồn nước, thiên tai, sự cố môi trường và nguy cơ tấn công mạng ngày càng gia tăng.

Nếu được xây dựng theo hướng này, Luật sẽ hình thành ba trụ cột rõ ràng gồm: (1) Phát triển hệ thống; (2) Quản lý, vận hành;(3) Bảo đảm an ninh, an toàn. Như vậy, các điều khoản liên quan như Điều 6, Điều 7, Điều 18, Điều 28 và Điều 31 cũng cần được thiết kế lại để phản ánh đầy đủ nội hàm của chính sách mới.

Bên cạnh đó, PGS.TS. Nguyễn Hồng Tiến cũng lưu ý nhiều điều, khoản hiện nay còn mang tính hướng dẫn kỹ thuật, thậm chí "viết như Thông tư hay Sổ tay hướng dẫn kỹ thuật". Theo ông, Luật cần tập trung quy định thẩm quyền, trách nhiệm pháp lý, cơ chế và chế tài; còn các nội dung mang tính hướng dẫn kỹ thuật nên được quy định trong văn bản dưới Luật. Những cụm từ như "khuyến khích", "ưu đãi", "chủ động", "nhận diện"... cũng cần được cụ thể hóa, không nên viết chung chung để bảo đảm khả năng thực thi.

Đặt an ninh, an toàn cấp, thoát nước vào vị trí trung tâm

Theo PGS.TS. Nguyễn Hồng Tiến, quản lý rủi ro không nên chỉ được quy định như một quy trình kỹ thuật mà phải chuyển từ phương thức quản lý truyền thống tiếp cận dưới góc độ quản trị hệ thống. Hiện nay, nội dung này còn phân tán ở nhiều điều khoản, trách nhiệm giữa các cơ quan chưa rõ ràng, một số quy định vẫn còn chưa đúng giữa quy phạm pháp luật với hướng dẫn kỹ thuật.

Đối với lĩnh vực thoát nước, ông cho rằng khái niệm "quản lý thoát nước an toàn" cần được mở rộng hơn nhiều so với dự thảo hiện nay. Không chỉ dừng ở vận hành hệ thống, nội dung này phải bao quát quản lý nguồn xả, bảo vệ công trình, quản lý tài sản, kiểm soát rủi ro và ứng phó sự cố.

Ông cũng đề xuất bổ sung đầy đủ các nội dung có liên quan đến bảo đảm an ninh, an toàn như an ninh nguồn nước, bảo vệ lưu vực sông, hồ chứa; an toàn mạng truyền dẫn và công trình xử lý; bảo đảm quyền tiếp cận nguồn nước thô; an ninh cấp nước liên tỉnh; an toàn chống ngập, xử lý nước thải; đồng thời tăng cường chuyển đổi số và cơ chế phối hợp liên ngành trong ứng phó sự cố. Theo PGS.TS.Nguyễn Hồng Tiến, đây mới là điểm mới thực sự có thể tạo dấu ấn của Luật Cấp, Thoát nước, đáp ứng yêu cầu bảo đảm an ninh nguồn nước trong bối cảnh phát triển mới.

Tháo gỡ cơ chế để doanh nghiệp có động lực phát triển

Không chỉ góp ý về cấu trúc chính sách, PGS.TS. Nguyễn Hồng Tiến còn đề xuất nhiều cơ chế cụ thể nhằm tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp cấp, thoát nước. Theo ông, Luật cần có quy định riêng về hợp tác công - tư (PPP) đối với lĩnh vực cấp, thoát nước thay vì áp dụng hoàn toàn theo quy định chung, bởi đây là ngành có đặc thù về đầu tư và vận hành. Đồng thời, cần bổ sung quy định bắt buộc kiểm toán năng lượng định kỳ đối với các nhà máy nước, trạm xử lý nước thải; xây dựng cơ chế để doanh nghiệp được sở hữu và kinh doanh tín chỉ carbon, tín chỉ xanh phát sinh từ các hoạt động kinh tế tuần hoàn.

Một trong những vấn đề được ông đặc biệt quan tâm là những bất cập trong quy định về khai thác nước thô. Theo phản ánh từ các doanh nghiệp, nhiều đơn vị đang bị xử phạt do khai thác vượt công suất ghi trong giấy phép, mặc dù lượng nước khai thác hoàn toàn phục vụ cấp nước sinh hoạt cho người dân.

Từ thực tiễn đó, ông kiến nghị sửa đổi quy định của Luật Tài nguyên nước (Điều 68) theo hướng khai thác nước thô phục vụ sản xuất nước sinh hoạt tiền cấp quyền khai thác được quyết toán hằng năm trên cơ sở lưu lượng khai thác thực tế được giám sát tự động; Đồng thời liên quan đến Điều 71 thuế tài nguyên nước thì việc khai thác nước thô cho sản xuất nước sinh hoạt đã nộp tiền cấp quyền khai thác thì không phải nộp thuế tài nguyên nước.

Trong khi chưa sửa đổi Luật Tài nguyên nước, Dự thảo Luật Cấp thoát nước nên nghiên cứu một nội dung bổ sung trong Điều 28 theo hướng khai thác nước thô trong trường hợp khẩn cấp hoặc sự cố bất khả kháng. Ví dụ, đơn vị cấp nước được khai thác nước thô vượt công suất tối đa trong giấy phép khai thác (tỷ lệ % do Nghị định quy định) trong các trường hợp như thiên tai, hạn hán, dịch bệnh hoặc khi phải hỗ trợ cấp nước cho khu vực lân cận gặp sự cố….

Có thể thấy, xuyên suốt các góp ý của PGS.TS. Nguyễn Hồng Tiến là mong muốn xây dựng một đạo luật không chỉ hoàn thiện về mặt kỹ thuật lập pháp mà còn thực sự giải quyết được những vướng mắc của ngành Cấp Thoát nước. Từ việc thiết kế lại hệ thống chính sách, nâng cao yêu cầu về quản trị rủi ro, bảo đảm an ninh nguồn nước đến tháo gỡ cơ chế đầu tư và vận hành cho doanh nghiệp, các đề xuất đều hướng tới mục tiêu hình thành một hành lang pháp lý hiện đại, khả thi và đủ sức tạo động lực cho sự phát triển bền vững của Ngành trong giai đoạn mới.

Hà Thắm