TP.HCM muốn thành siêu đô thị thì không thể xem nhẹ tài nguyên nước

Mới đây, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (ĐHQG-HCM) đã trình UBND TP.HCM Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt (Dự thảo) nhằm để TP.HCM tham khảo trong quá trình xây dựng Luật Đô thị đặc biệt. Những nội dung được đề xuất trong dự thảo cho thấy khá rõ hướng tiếp cận của một siêu đô thị đối với các vấn đề cấp nước, thoát nước, chống ngập và xử lý nước thải. Tuy nhiên, Dự thảo vẫn chưa thiết kế một cơ chế riêng cho tài nguyên nước, trong khi nước đã được xác định là một nguồn tài nguyên. 

Không thể phát triển đô thị bằng cách lấn dần không gian chứa nước

Nhìn vào dự thảo Luật Đô thị đặc biệt do ĐHQG-HCM soạn, có thể thấy nhóm nội dung về nước đã được chú trọng. Ngay tại Điều 12, dự thảo yêu cầu quy hoạch tổng thể đô thị đặc biệt phải bảo đảm thích ứng biến đổi khí hậu. Một đô thị thường xuyên chịu áp lực ngập, sụt lún, triều cường và ô nhiễm nguồn nước thì không thể tiếp tục làm quy hoạch theo kiểu phần nào ra phần nấy. Hạ tầng nước buộc phải được đặt ngay trong tư duy phát triển đô thị từ đầu, chứ không thể để đến khi hình thành khu dân cư, khu đô thị rồi mới quay lại xử lý.

Cụ thể hơn, Điều 20 là một trong những điều khoản đáng chú ý nhất. Dự thảo xác định ứng phó biến đổi khí hậu và giải quyết ngập lụt đô thị là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu. Quan trọng hơn, điều luật này đặt ra yêu cầu xây dựng một chương trình tổng thể chống ngập bền vững, gồm hệ thống thoát nước thông minh, đê bao kiểm soát triều, không gian thấm nước, hồ điều tiết và công viên sinh thái ngập nước.

Cũng ở Điều 20, dự thảo yêu cầu dự án thoát nước đô thị phải dành tối thiểu 15% diện tích đất xây dựng tại khu đô thị mới cho không gian xanh, mặt nước và hệ thống thoát nước. Đồng thời, Dự thảo quy định cấm san lấp kênh rạch, ao hồ tự nhiên vì mục đích kinh doanh.

Đây là những chi tiết rất đáng chú ý. Nhiều năm qua, không gian chứa nước tự nhiên ở TP.HCM bị thu hẹp mạnh bởi quá trình đô thị hóa. Kênh rạch bị lấn chiếm, ao hồ bị san lấp, bề mặt thấm nước ngày càng ít đi. Hệ quả là mỗi trận mưa lớn hay đợt triều cường đều đẩy áp lực lên hệ thống thoát nước vốn đã quá tải. Vì thế, nếu luật giữ được tinh thần bảo vệ không gian nước và buộc các khu đô thị mới phải dành quỹ đất thật sự cho thoát nước, đây sẽ là bước tiến đáng kể. Nó không chỉ giúp giảm ngập, mà còn sửa lại một phần tư duy phát triển đô thị lâu nay vốn quá nặng về khai thác đất đai trước mắt.

Một điểm khác cũng được Điều 15 nhắc tới đó là hành lang sông. Dự thảo ưu tiên tổ chức thực hiện quy hoạch tại các hành lang sông, đồng thời coi việc cải tạo, di dời nhà trên sông, nhà ven kênh rạch là nhiệm vụ cấp bách. Với TP.HCM, kênh rạch không chỉ là yếu tố cảnh quan. Đó là một phần của hệ thống thoát nước, của môi trường sống và của khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Nếu TP. HCM tiếp tục cho biến các tuyến sông, rạch thành quỹ đất tiềm năng để phát triển bất động sản, thành phố sẽ tự làm khó mình trong dài hạn.

Ở quy mô liên kết vùng, Điều 41 của Dự thảo đã tính đến việc cho phép các địa phương trong vùng được sử dụng ngân sách địa phương để đầu tư công trình phục vụ lợi ích chung, trong đó có hạ tầng cấp nước sạch, thoát nước.

Với một "siêu" đô thị vùng, cấp nước và thoát nước không thể tiếp tục vận hành theo kiểu chia cắt, nơi nào biết nơi đó. Nguồn nước, công trình đầu mối, mạng lưới cấp nước và môi trường tiếp nhận nước thải đều đòi hỏi một cách nhìn rộng hơn, có điều phối và có cơ chế đầu tư vượt qua tư duy địa giới.

Tinh thần ấy còn xuất hiện ở Điều 40 và Điều 43, khi dự thảo nhắc đến liên kết vùng gắn với quản lý môi trường, nguồn nước và vai trò điều phối vùng đối với các nội dung liên quan tới môi trường, nguồn nước, hạ tầng. Đây là những gợi mở quan trọng nếu TP.HCM muốn phát triển mô hình cấp nước liên vùng, kiểm soát ô nhiễm liên vùng và xử lý đồng bộ các vấn đề môi trường nước vốn đã vượt ra ngoài phạm vi một đô thị lõi.

Nước chưa được coi là tài nguyên

Với nước thải, Điều 42 là điều khoản gần nhất chạm vào phần lõi của quản lý môi trường nước. Dự thảo quy định phối hợp bảo vệ môi trường vùng đô thị đặc biệt, trong đó có các nội dung như xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường dùng chung, thiết lập hệ thống quan trắc, giám sát ô nhiễm liên vùng, xây dựng kế hoạch ứng phó sự cố môi trường liên vùng và phối hợp kiểm tra, xử lý vi phạm. Đáng chú ý, điều này còn mở ra khả năng áp dụng quy định nghiêm ngặt hơn đối với xả nước thải, kể cả yêu cầu quan trắc tự động, liên tục ở những nơi có nguy cơ ô nhiễm cao, cũng như quy chuẩn riêng về nước thải của vùng đô thị đặc biệt.

Đây là hướng tiếp cận cần thiết, bởi thực tế cho thấy nước thải vẫn là một trong những mắt xích yếu nhất của phát triển đô thị. Thành phố có thể mở rộng rất nhanh về nhà ở, thương mại, dịch vụ, logistics, nhưng nếu hạ tầng thu gom và xử lý nước thải không theo kịp, hậu quả cuối cùng vẫn quay lại môi trường sống và chất lượng phát triển. Không thể nói đến một đô thị đặc biệt nếu các tuyến kênh vẫn ô nhiễm, nước thải sinh hoạt và công nghiệp còn gây áp lực lớn lên hệ thống sông rạch.

Cũng liên quan đến câu chuyện này, Điều 38 đưa dự án xử lý chất thải, nước thải vào nhóm được ưu đãi đầu tư. Đây là một tín hiệu tích cực, bởi xử lý nước thải là lĩnh vực cần vốn lớn, thời gian thu hồi dài, trong khi khả năng hấp dẫn nhà đầu tư tư nhân luôn có giới hạn. Muốn lĩnh vực này đi nhanh hơn, luật phải mở được cơ chế đủ mạnh để chia sẻ rủi ro và tạo động lực đầu tư.

Tuy vậy, Dự thảo hiện mới đề cập đến nước là một phần của hạ tầng, môi trường, chống ngập, nước thải và liên kết vùng mà chưa có 1 điều khoản riêng, độc lập và rõ ràng cho tài nguyên nước. Nước cần được đưa vào đúng vị trí là một nguồn lực chiến lược để bảo vệ, quản lý, khai thác và sử dụng tài nguyên trong cấu trúc phát triển đô thị đặc biệt. Đây chính là khoảng trống trong bản dự thảo này.

Vấn đề này cần được nhìn nhận nghiêm túc. Bởi nước đã được coi là một nguồn tài nguyên. Với một siêu đô thị như TP.HCM, tài nguyên ấy gắn trực tiếp với an ninh nguồn nước, ổn định hạ tầng, sức khỏe cộng đồng, môi trường sống, khả năng chống chịu khí hậu và dư địa phát triển lâu dài. Nếu chỉ tiếp cận nước dưới góc độ thoát ngập hay xử lý ô nhiễm, thì cách nhìn đó vẫn chưa đủ rộng cho quy mô của một đô thị đặc biệt.

Và rồi lại quay về một câu chuyện quen thuộc nhưng không thể né tránh, đó là tiền. Mọi mục tiêu về cấp nước, thoát nước, chống ngập, xử lý nước thải hay quan trắc môi trường đều sẽ rất khó đi xa nếu không có nguồn lực tài chính đủ lớn.

TS.Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, cho rằng một siêu đô thị như TP.HCM không thể tiếp tục phụ thuộc vào cơ chế ngân sách truyền thống. Theo ông, Luật Đô thị đặc biệt cần mở rộng không gian cho các công cụ tài chính hiện đại như khai thác giá trị gia tăng từ đất đai, phát triển trái phiếu đô thị, thúc đẩy hợp tác công tư, huy động nguồn lực quốc tế để tạo nguồn lực đủ lớn cho đầu tư hạ tầng và dịch vụ công quy mô lớn.

TS.Nguyễn Sĩ Dũng đề xuất luật cần trao cho TP.HCM cơ chế đặc thù ở 3 vấn đề, gồm huy động nguồn lực, khai thác hiệu quả đất đai và tài sản công, đồng thời thiết kế cơ chế tài chính gắn với trách nhiệm giải trình. Các công cụ như trái phiếu đô thị, quỹ đầu tư hạ tầng, áp dụng linh hoạt mô hình PPP, mô hình TOD cần được sử dụng để phát huy nguồn lực đất đai và tái phát triển đô thị.

Ở đây, điều đáng nói là những công cụ ấy không chỉ nên được nhìn để làm giao thông hay các dự án phát triển không gian đô thị, mà còn phải được tính tới cho hạ tầng nước. Một đô thị không thể được gọi là phát triển hiện đại nếu các công trình nước luôn đi sau một nhịp, hoặc chỉ được đầu tư khi áp lực đã bộc lộ quá rõ.

Ông cũng cho rằng luật cần thiết kế các "không gian thể chế thử nghiệm" để chính quyền TP.HCM chủ động triển khai mô hình kinh tế số, kinh tế xanh, đô thị thông minh trước khi nhân rộng. Đề xuất này khá tương thích với Điều 26 của dự thảo về thử nghiệm có kiểm soát. Với lĩnh vực nước, đây có thể là cơ sở để thành phố thử nghiệm các mô hình quản trị mới như thoát nước thông minh, quan trắc nước thải theo thời gian thực, quản lý tài sản hạ tầng trên nền dữ liệu số, hay các mô hình tái sử dụng nước trong không gian đô thị.

Tuy nhiên, cũng theo TS.Nguyễn Sĩ Dũng, cùng với mở rộng tự chủ tài chính, luật phải quy định chặt chẽ hơn về minh bạch ngân sách, quản lý nợ công và giám sát tài sản công để bảo đảm hiệu quả và liêm chính trong vận hành.

Dự thảo do ĐHQG-HCM nghiên cứu, xây dựng và gửi UBND TP.HCM để tham khảo trong quá trình xây dựng Luật Đô thị đặc biệt. Dù vậy, dự thảo đã gợi mở nhiều vấn đề về cấp nước, thoát nước, chống ngập và xử lý nước thải. Vấn đề đặt ra là TP.HCM cần đi xa hơn, coi nước không chỉ là hạ tầng hay yếu tố môi trường, mà là một nguồn tài nguyên chiến lược cần được bảo vệ, điều phối và đầu tư tương xứng với vai trò của một đô thị đặc biệt.

Mai Thanh