Dữ liệu bước vào lõi vận hành ngành Nước

Hội thảo "Cấp nước đô thị trong kỷ nguyên số - xanh" do Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn - TNHH MTV (SAWACO) đăng cai trong khuôn khổ chương trình của Câu lạc bộ Nước sạch cho văn minh đô thị Việt Nam tập trung vào 5 nhóm nội dung gồm: quản lý, khai thác tài nguyên nước và bảo vệ môi trường; an toàn dịch vụ và chất lượng nước; tự động hóa trong xử lý nước; khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và mô hình tổ chức trong quá trình ứng dụng AI.

Các tham luận được trình bày từ thực tế của Công ty TNHH MTV Nước sạch Hà Nội, SAWACO, Công ty CP Cấp nước Bà Rịa - Vũng Tàu cùng góc nhìn về tổ chức, quản trị trong quá trình ứng dụng AI.

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Văn Đắng, Phó Tổng Giám đốc SAWACO cho rằng chuyển đổi số không thể chỉ là phần mềm hay thiết bị mà phải gắn với thay đổi trong tư duy quản trị, vận hành và phục vụ khách hàng. Ông nhấn mạnh khi dữ liệu trở thành "dòng chảy thứ hai" của ngành Nước, việc khai thác dữ liệu sẽ hỗ trợ các quyết định trong quá trình quản lý, sản xuất và cung cấp nước.

Nguồn nước và bài toán chất lượng sau đồng hồ tổng

Ở đầu chuỗi cấp nước, các doanh nghiệp đang đối mặt với những yêu cầu khác nhau tùy theo đặc thù nguồn nước của từng địa phương. 

Tại phiên thảo luận của Hội thảo, ông Nguyễn Mạnh Cường, đại diện Công ty TNHH MTV Nước sạch Hà Nội (HAWACOM), cho biết Hà Nội có đặc thù lịch sử gắn với bảo vệ nguồn nước dưới đất, trong khi TP.HCM, Huế và Đà Nẵng phụ thuộc nhiều vào nguồn nước mặt, đi cùng nguy cơ xâm nhập mặn và ô nhiễm lưu vực.

Dù khai thác nước mặt hay nước dưới đất, các doanh nghiệp đều phải đáp ứng các yêu cầu về kiểm soát, quan trắc, chi phí môi trường và quy hoạch nguồn nước trong dài hạn. Trong bối cảnh một số quy định, chính sách vẫn đang tiếp tục được điều chỉnh, ông Cường đề xuất nhóm giải pháp "3Đ". Chữ Đ thứ nhất là đầu tư để đáp ứng các quy định của pháp luật và Nhà nước. Chữ Đ thứ hai là đề xuất, kiến nghị, thông qua việc thường xuyên rà soát thực tế để kiến nghị cơ quan quản lý điều chỉnh những nội dung chưa phù hợp. Chữ Đ thứ ba là đổi mới sáng tạo. Theo ông Cường, doanh nghiệp cần kết hợp cả ba nội dung để chủ động thích ứng với quy định pháp luật, khai thác tài nguyên nước bền vững và bảo vệ nguồn nước.

Ở cuối mạng lưới, đặc biệt là chất lượng nước tại các chung cư lại đặt ra yêu cầu kiểm soát khác. SAWACO hiện cung cấp nước cho gần một triệu khách hàng, trong đó có 934 chung cư thông qua 2.146 đồng hồ tổng. Sản lượng của nhóm khách hàng này khoảng 6 triệu m3 mỗi tháng, chiếm khoảng 12% tổng lượng nước cung cấp của Tổng Công ty.

Theo ông Trần Kim Thạch, Giám đốc Quản lý chất lượng nước SAWACO, nước cấp đến đồng hồ tổng gần như bảo đảm theo quy định, nhưng sau đồng hồ tổng phải tiếp tục đi qua hệ thống bể ngầm, bể mái và đường ống bên trong công trình.

Các bể chứa lớn thường giữ nước từ 10 - 15 giờ để dự trữ. Trong quá trình này, hàm lượng clo dư là một thông số quan trọng đối với chất lượng nước. Một số hệ thống hạ tầng nội bộ được xây dựng theo các tiêu chuẩn cũ, cùng với tình trạng đường ống không được bảo trì, bể mái che chắn không bảo đảm và nguy cơ tái nhiễm từ môi trường bên ngoài có thể ảnh hưởng tới nước tại điểm sử dụng.

Số liệu của Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật Thành phố Hồ Chí Minh (HCDC) được ông Thạch dẫn tại hội thảo cho thấy trong năm 2025, khoảng 35% mẫu được kiểm soát tại chung cư nhiễm vi sinh, trong khi tỷ lệ mẫu không đạt hàm lượng clo dư khoảng 6%. Theo quy định hiện hành, hệ thống cấp nước bên trong chung cư thuộc trách nhiệm của đơn vị quản lý chung cư.

Dữ liệu đi vào nhà máy và mạng lưới

Tại Công ty CP Cấp nước Bà Rịa - Vũng Tàu (BWACO), AI được đưa vào một công đoạn cụ thể trong xử lý nước là hỗ trợ xác định liều lượng hóa chất.

Theo ông Nguyễn Thành Tài, Tổ phó Tổ Kỹ thuật sửa chữa BWACO, phần mềm được xây dựng để cung cấp cho người vận hành cái nhìn tổng quan về chất lượng nước và đề xuất lượng hóa chất cần sử dụng. Hệ thống cũng hướng tới tập hợp kinh nghiệm của nhiều người vận hành trước đó để chuẩn hóa việc sử dụng hóa chất.

Tuy nhiên, phần mềm chỉ đưa ra đề xuất. Người vận hành vẫn là người quyết định lượng hóa chất sử dụng. Khi liều PAC do phần mềm đề xuất khác với đánh giá của kỹ sư vận hành, phương pháp jar-test truyền thống được sử dụng để đối chiếu.

Ở mạng lưới phân phối, SAWACO đang ứng dụng GIS, mô hình thủy lực và các công cụ số tại các trung tâm quản lý mạng nước. Tổng Công ty cũng đã thành lập Trung tâm dữ liệu số và triển khai thí điểm AI trong một số lĩnh vực.

Theo ông Trần Cường, Giám đốc Kỹ thuật Công nghệ SAWACO, hàng chục nghìn đồng hồ đọc số từ xa đã được triển khai. Ngoài đọc số và ghi thu tự động, dữ liệu từ đồng hồ được sử dụng để theo dõi trực tuyến tỷ lệ thất thoát trên từng DMA, qua đó hỗ trợ phát hiện sớm rò rỉ. Một số DMA thông minh cũng đang được thử nghiệm để tăng năng lực giám sát và quản lý thất thoát nước.

Cùng với mạng lưới, hệ thống quản lý sản xuất tại các nhà máy cũng được bổ sung các công cụ mới. SAWACO đang nâng cao năng lực dự báo, vận hành mô hình thủy lực để phục vụ điều phối, đồng thời phát triển các trung tâm quản lý mạng lưới theo hướng giám sát từ xa, tiến tới điều khiển từ xa và tự động hóa một phần.

Quá trình ứng dụng công nghệ được triển khai cùng các hoạt động khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Từ năm 2020 đến nay, SAWACO ghi nhận hơn 280 hoạt động khoa học công nghệ, sử dụng hơn 520 tỷ đồng từ Quỹ phát triển khoa học và công nghệ. Trong đó, 31 đề tài, dự án và công nghệ đã được chuyển giao, cùng 84 sáng kiến cấp Tổng Công ty được triển khai.

Ông Trần Cường cho biết SAWACO hiện không có bộ phận nghiên cứu và phát triển riêng. Hoạt động nghiên cứu, ứng dụng được giao theo chức năng của các phòng ban chuyên môn, đồng thời mở rộng cho cán bộ, nhân viên tại các đơn vị đề xuất sáng kiến. Cách tổ chức này kết hợp giữa kế hoạch, định hướng chung với cơ chế khuyến khích các ý tưởng mới từ đội ngũ chuyên môn.

AI hỗ trợ, con người giữ quyền quyết định

Cùng với việc tăng lượng dữ liệu từ SCADA, GIS, đồng hồ từ xa và các hệ thống tự động, hội thảo dành một phần nội dung cho cách doanh nghiệp tổ chức và sử dụng AI.

Theo ông Vũ Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH Tái cấu trúc - Chuyển đổi số Dr.SME, dữ liệu trong doanh nghiệp không chỉ gồm các con số do hệ thống tự động thu nhận mà còn có tri thức tích lũy trong nhiều năm của cán bộ kỹ thuật, kinh doanh và những người trực tiếp vận hành.

Ông Tuấn Anh đặt vấn đề về việc xây dựng kho dữ liệu, kho tri thức để lưu giữ cả những kinh nghiệm chưa được chuẩn hóa thành dữ liệu. Đây là nguồn thông tin cần thiết khi doanh nghiệp đưa AI vào các quy trình công việc.

Trong phần trao đổi về phân chia công việc giữa AI và con người, ông Tuấn Anh đề cập mô hình "human in the loop". Theo đó, toàn bộ hoạt động có thể được phân tích theo chu trình lập kế hoạch, thực thi, giám sát và điều chỉnh để xác định công đoạn nào AI thực hiện tốt và công đoạn nào con người phải nắm quyền kiểm soát.

Ở khâu lập kế hoạch, con người xác định bài toán, cách tư duy và phương pháp xử lý. AI có thể đảm nhận nhiều hơn ở phần thực thi, thu thập và phân tích dữ liệu, trong khi khâu kiểm tra và điều chỉnh vẫn cần vai trò của con người.

Ông Tuấn Anh cũng đề cập AI Agent như một dạng nhân lực số hoạt động trên kho dữ liệu và theo quy trình do doanh nghiệp thiết kế. Việc sử dụng AI vì vậy đi cùng yêu cầu về dữ liệu, tri thức, quy trình và năng lực của con người trong từng vị trí công việc.

Dù mức độ ứng dụng công nghệ tại mỗi đơn vị còn khác nhau nhưng các tham luận cho thấy dữ liệu và AI đang tham gia ngày càng sâu vào quá trình vận hành, từ phân tích, dự báo đến hỗ trợ lựa chọn phương án. Tuy nhiên, ở những khâu quan trọng, kết quả từ hệ thống vẫn được người vận hành kiểm chứng trước khi đưa ra quyết định cuối cùng.

Mai Thanh