Ngành Nước chuyển đổi số để vận hành chính xác hơn

Có phần mềm chưa đồng nghĩa với chuyển đổi số 

Những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp cấp thoát nước đã bắt đầu đầu tư mạnh hơn cho công nghệ. SCADA được đưa vào giám sát nhà máy, GIS hỗ trợ quản lý mạng lưới, đồng hồ đọc xa giúp ghi nhận sản lượng nhanh hơn, phần mềm chăm sóc khách hàng giúp tiếp nhận và xử lý phản ánh thuận tiện hơn. Ở một số đơn vị, trung tâm điều hành, dashboard vận hành, thanh toán không dùng tiền mặt cũng đã trở thành một phần trong hoạt động hằng ngày.

Những thay đổi đó cho thấy ngành Nước không đứng ngoài tiến trình chuyển đổi số. Tuy nhiên, có thiết bị số, phần mềm số hay bảng điều khiển số chưa hẳn đã tạo nên một doanh nghiệp nước số đúng nghĩa. Vấn đề nằm ở chỗ các hệ thống ấy có được kết nối với nhau hay không, dữ liệu có được dùng để điều hành hay chỉ dừng lại ở việc lưu trữ, báo cáo.

Trong thực tế, không ít doanh nghiệp có nhiều phần mềm nhưng dữ liệu vẫn nằm rải rác ở từng bộ phận. Khi cần một bức tranh đầy đủ về mạng lưới, chi phí, thất thoát hoặc chất lượng dịch vụ, cán bộ quản lý vẫn phải tổng hợp thủ công, đối chiếu nhiều bảng biểu và chờ báo cáo từ cơ sở.

Cách vận hành này khiến công nghệ chưa đi tới phần lõi của quản trị. Phần mềm có thể giúp từng khâu làm nhanh hơn, nhưng nếu dữ liệu không liên thông, doanh nghiệp vẫn khó phát hiện sớm điểm rò rỉ, khu vực thiếu áp, thiết bị có nguy cơ hư hỏng hoặc biến động bất thường về chất lượng nước.

Theo Chủ tịch Hội Cấp Thoát nước Việt Nam (VWSA) Nguyễn Ngọc Điệp, chuyển đổi số của ngành Nước không nên hiểu đơn giản là mua thêm phần mềm hay lắp thêm thiết bị. Điều quan trọng hơn là đưa dữ liệu vào trung tâm của hoạt động quản lý. Từ lưu lượng, áp lực, chất lượng nước, tiêu thụ điện, hóa chất, tình trạng thiết bị đến phản ánh của khách hàng, tất cả cần được cập nhật thường xuyên, có khả năng kết nối và phục vụ trực tiếp cho quyết định vận hành.

Với doanh nghiệp cấp nước, dữ liệu là cơ sở để biết hôm nay nhà máy cần chạy ở mức nào, khu vực nào có dấu hiệu thất thoát, điểm áp lực nào đang bất thường, tuyến ống nào cần kiểm tra, thiết bị nào sắp đến hạn bảo trì. Khi những thông tin này được hiển thị kịp thời, người điều hành có thể chủ động xử lý trước khi sự cố ảnh hưởng rộng hơn đến khách hàng - Chủ tịch VWSA nhấn mạnh.

Yêu cầu này càng rõ trong bối cảnh mạng lưới cấp nước ngày càng mở rộng, nguồn nước thô biến động theo mùa, chi phí điện và hóa chất tạo áp lực lớn lên doanh nghiệp. Do đó, khi dữ liệu được tổ chức tốt, mỗi quyết định vận hành sẽ có căn cứ rõ hơn, nhanh hơn và ít phụ thuộc vào cảm tính hơn.

Ở góc độ đó, chuyển đổi số không bắt đầu từ những mục tiêu quá lớn. Nó có thể bắt đầu từ việc chuẩn hóa dữ liệu mạng lưới, kết nối dữ liệu nhà máy với dữ liệu khách hàng, theo dõi áp lực theo thời gian thực, số hóa quy trình sửa chữa, hoặc đưa cảnh báo chất lượng nước vào hệ thống điều hành. Khi các bước nhỏ được đặt trong một kiến trúc thống nhất, doanh nghiệp mới từng bước hình thành năng lực quản trị bằng dữ liệu.

BWACO và lát cắt từ vận hành thực tế

Mới đây, tại Watertech China - Triển lãm ngành Công nghệ xử lý nước 2026 (Trung Quốc), Công ty Cổ phần Cấp nước Bà Rịa - Vũng Tàu (BWACO) đã cho thấy một cách làm đáng chú ý, khi công nghệ được đưa vào những khâu vận hành hằng ngày. Doanh nghiệp này có hơn 40 năm phát triển, khả năng cung cấp trên 270.000 m3 mỗi ngày đêm, 4 nhà máy xử lý nước, hơn 200.000 khách hàng và tỷ lệ thất thoát dưới 10%. Với quy mô như vậy, vận hành bằng dữ liệu rời rạc sẽ khó đáp ứng yêu cầu ổn định lâu dài.

BWACO xây dựng kiến trúc số trên ba mảng chính. Mảng dịch vụ khách hàng gồm hệ thống quản lý khách hàng tổng thể, call center, ghi thu bằng điện thoại, ứng dụng sửa chữa, ứng dụng lắp mới, website, Zalo OA, mã QR, web chăm sóc khách hàng và thanh toán qua ngân hàng, dịch vụ tiện ích. Mảng sản xuất và vận hành gồm SCADA giám sát 24/7, GIS số hóa mạng lưới, giám sát chất lượng nước online, ứng dụng kiểm soát thất thoát rò rỉ và quản lý áp lực theo thời gian thực. Mảng quản trị điều hành có văn phòng điện tử, phần mềm kế toán, nhân sự, kho, quyết toán công trình và quản lý thiết bị.

Danh mục phần mềm không phải điều quan trọng nhất. Điểm đáng chú ý nằm ở cách BWACO kết nối các trụ cột này trên nền tảng dữ liệu tập trung. Thông tin không nằm rời ở từng bộ phận, mà phục vụ một chuỗi quản lý từ sản xuất đến vận hành, từ khách hàng đến điều hành nội bộ. Đây là phần khác biệt giữa số hóa từng công đoạn và chuyển đổi số theo hướng quản trị.

Trong sản xuất, BWACO tổ chức dòng dữ liệu từ cảm biến đến quyết định. Các chỉ số pH, clo, độ đục, lưu lượng, áp lực được thu nhận từ cảm biến, truyền qua PLC, SCADA, cơ sở dữ liệu tập trung, sau đó hiển thị trên dashboard web và mobile. Dữ liệu quá trình trở thành nguồn cho phân tích, cảnh báo và báo cáo chủ động, thay cho cách ghi chép thủ công hoặc tổng hợp sau ca vận hành.

Kết quả thể hiện khá rõ ở các khâu then chốt. Ghi chép vận hành chuyển từ sổ tay, Excel rời rạc sang cơ sở dữ liệu tự động 24/7. Điều chỉnh hóa chất có sự hỗ trợ của mô hình AI, với sai số khoảng ±2,5%. Phát hiện sự cố được rút ngắn từ sau khi xảy ra trên 30 phút xuống cảnh báo dưới 2 phút. Báo cáo số liệu trước đây mất 2-4 giờ tổng hợp thủ công, nay được hiển thị trên dashboard thời gian thực. Tiêu thụ điện giảm khoảng 20-25%.

Những kết quả này cho thấy, chuyển đổi số không nằm ở một ứng dụng đẹp hay một kênh thanh toán mới. Giá trị thật nằm trong vận hành nhà máy, mạng lưới, áp lực, hóa chất, điện năng, chất lượng nước và khả năng cảnh báo. Khi dữ liệu đi vào từng khâu, doanh nghiệp có thêm công cụ để giữ hệ thống ổn định, giảm tổn thất và phục vụ khách hàng minh bạch hơn.

Một điểm khác ở BWACO là năng lực làm chủ công nghệ. Theo đó, đa số phần mềm được tự viết và triển khai từ nhu cầu thực tế của các bộ phận chuyên môn. Cách làm này giúp công nghệ gần hơn với công việc hằng ngày, dễ điều chỉnh khi phát sinh yêu cầu mới và tạo sự đồng thuận trong quá trình sử dụng.

Từ nền tảng hiện có, BWACO hướng đến nhà máy thông minh, mạng lưới số, mô hình dự báo nhu cầu nước trong 24 - 72 giờ, AI phát hiện bất thường, bản sao số nhà máy, trung tâm điều hành đa nhà máy và vận hành tự chủ. Lộ trình này cho thấy doanh nghiệp ngành Nước không thể đứng yên ở mức có phần mềm, mà phải tiến đến năng lực dự báo và tự tối ưu.

Ngành Nước đã có nhiều năm phát triển bằng quy mô và số lượng công trình. Theo các chuyên gia, giai đoạn tới, chất lượng vận hành sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào khả năng đọc được dữ liệu của chính hệ thống cấp nước. Từ đó, doanh nghiệp không chỉ cấp nước bằng hạ tầng, mà còn bằng năng lực điều hành chính xác và bền bỉ hơn.

Mai Thanh