Không thể chuyển đổi số bằng hợp đồng 12 tháng

Nghịch lý của hợp đồng ngắn hạn

Thoát nước đô thị là dịch vụ công liên tục, gắn với công trình có vòng đời hàng chục năm. Hiệu quả vận hành của mỗi công trình thoát nước không chỉ ở khối lượng nạo vét hay số ca trực mà còn phụ thuộc vào hiểu biết tích lũy về cao độ, điểm nghẽn, chế độ mưa, khả năng tiêu thoát, tình trạng thiết bị và lịch sử sự cố.

Chuyển đổi số tại các doanh nghiệp hoạt động thoát nước cần được đầu tư đồng bộ vào quan trắc, cơ sở dữ liệu, mô hình thủy lực và hệ thống điều hành. Các khoản đầu tư này khó thu hồi trong một năm, dữ liệu cũng cần thời gian thu thập, kiểm chứng để phát huy giá trị.

Với hợp đồng 12 tháng, doanh nghiệp có thể mất quyền vận hành vào năm tiếp theo khi thiết bị chưa khấu hao hết. Rủi ro này khiến nhà thầu hạn chế đầu tư dài hạn, trong khi thiếu công nghệ lại khó nâng cao năng suất, dự báo ngập và giảm chi phí. Đây là xung đột giữa mục tiêu chuyển đổi số và cơ chế hợp đồng, không đơn thuần là thiếu quyết tâm của doanh nghiệp.

Nếu đấu thầu chỉ tập trung vào giá và khối lượng công việc trong năm cũng khiến nhà thầu ít động lực đầu tư cho dự báo, bảo trì phòng ngừa và tối ưu hệ thống. Vì vậy, không thể yêu cầu doanh nghiệp đầu tư cho 5 năm bằng một hợp đồng chỉ chắc chắn trong mười hai tháng.

Kinh nghiệm quốc tế và "nút thắt" cần tháo gỡ

Tại Nhật Bản, hệ thống thoát nước phần lớn thuộc trách nhiệm của chính quyền địa phương. Thay cho nhiều công việc giao theo hợp đồng một năm với yêu cầu đầu vào cố định, Bộ Đất đai, Hạ tầng, Giao thông và Du lịch thúc đẩy hợp đồng nhiều năm, thuê khu vực tư nhân quản lý tổng hợp nhiều địa bàn hoặc loại tài sản. Việc này giúp tận dụng năng lực kỹ thuật, lợi thế quy mô và chuyển trọng tâm giám sát sang chất lượng hệ thống.

Tại nước Anh và xứ Wales, doanh nghiệp nước và nước thải lập kế hoạch kinh doanh, đầu tư theo chu kỳ điều tiết 5 năm. Chu kỳ 2025 đến 2030 gắn doanh thu được phép với yêu cầu về chất lượng dịch vụ và đầu tư. Dù mô hình còn những vấn đề cần hoàn thiện, kinh nghiệm đáng tham khảo là xem xét vận hành, giá dịch vụ và đầu tư trong cùng một chu kỳ trung hạn.

Tại Australia, Sydney Water xác định nhu cầu đầu tư trong 10 năm, cập nhật lớn theo chu kỳ 5 năm. Hợp đồng vận hành, bảo trì có thể kéo dài từ 10 năm trở lên với dự án có cấu phần đầu tư và tài chính phù hợp. Liên minh châu Âu cũng gắn thời hạn nhượng quyền trên 5 năm với thời gian hợp lý để thu hồi vốn, chi phí và lợi nhuận trong điều kiện vận hành bình thường.

Theo hướng dẫn của Ngân hàng Thế giới, hợp đồng quản lý thường kéo dài từ 2 đến 5 năm; một số mẫu hợp đồng theo hiệu quả từ 5 đến 7 năm, với phần thanh toán đáng kể phụ thuộc vào kết quả duy trì được. Thời hạn cần gắn với trách nhiệm, chỉ tiêu đầu ra và khả năng thu hồi đầu tư.

Tại Việt Nam, Nghị định số 32/2019/NĐ-CP đưa dịch vụ thoát nước đô thị, khu dân cư nông thôn tập trung vào danh mục dịch vụ công ích thực hiện đặt hàng hoặc đấu thầu, nhưng không đồng nghĩa mọi gói dịch vụ phải tổ chức lại hằng năm.

Luật Đấu thầu năm 2023 và các quy định sửa đổi cho phép lập kế hoạch lựa chọn nhà thầu đối với dự toán mua sắm trên cơ sở dự toán năm ngân sách và dự kiến các năm tiếp theo. Hợp đồng theo kết quả đầu ra cũng được phép áp dụng, với thanh toán căn cứ vào chất lượng, số lượng và các yếu tố đánh giá đã xác định.

Nghị định số 349/2026/NĐ-CP ngày 9/9/2026 sửa đổi Nghị định số 32/2019/NĐ-CP, tiếp tục cho phép lập phương án đặt hàng sản phẩm, dịch vụ công trên cơ sở dự toán năm ngân sách và dự kiến các năm tiếp theo.

"Như vậy, nút thắt hiện nay chủ yếu nằm ở cách lập dự toán, xây dựng định mức, tổ chức lựa chọn nhà thầu và quản lý hợp đồng tại địa phương. Khoảng mở pháp lý đã hình thành, nhưng cần được cụ thể hóa bằng hướng dẫn chuyên ngành và các mô hình thí điểm đủ rõ để cơ quan thực hiện yên tâm áp dụng", Chủ tịch Hội Cấp Thoát nước Việt Nam cho biết.

Hợp đồng thoát nước cần thời hạn phù hợp

Trước hết, cần nhìn nhận quản lý, vận hành thoát nước là dịch vụ mạng lưới liên tục, không phải tập hợp các công việc duy tu rời rạc. Hệ thống thoát nước thống nhất theo lưu vực, với sự liên kết giữa cống, kênh, hồ điều hòa, trạm bơm và cửa xả. Phạm vi hợp đồng quản lý, vận hành cần tôn trọng đặc điểm này.

Theo các chuyên gia lĩnh vực Thoát nước, việc phân cấp gói thầu theo địa giới hành chính cấp xã mà thiếu điều phối theo lưu vực sẽ chia nhỏ hệ thống. Trách nhiệm từng đơn vị có thể dừng ở ranh giới địa bàn, trong khi khả năng tiêu thoát nước còn phụ thuộc vào công trình và hoạt động vận hành ở các khu vực liên quan. Nếu mỗi đơn vị sử dụng phần mềm, tiêu chuẩn dữ liệu và quy trình riêng, thì việc đầu tư công nghệ, bố trí quan trắc và thu thập dữ liệu khó bảo đảm đồng bộ, gây trở ngại cho xây dựng mô hình thủy lực, dự báo ngập và điều hành toàn lưu vực.

Vì vậy, tổ chức gói thầu và phân định trách nhiệm quản lý cần căn cứ vào cấu trúc, đặc điểm vận hành của hệ thống theo lưu vực. Nếu nhiều đơn vị cùng tham gia, phải xác định rõ đầu mối điều phối, trách nhiệm phối hợp và yêu cầu sử dụng dữ liệu chung. Kéo dài thời hạn hợp đồng cũng khó phát huy hiệu quả nếu phạm vi quản lý vẫn bị chia cắt theo địa giới hành chính.

Mỗi tỉnh, thành phố nên tổ chức đấu thầu minh bạch cho một chu kỳ đủ dài, sau đó kiểm tra, nghiệm thu và thanh toán theo từng năm trên cơ sở chất lượng thực hiện.

Đối với quản lý, vận hành thông thường, có thể áp dụng hợp đồng 3 năm và xem xét gia hạn thêm 2 năm nếu nhà thầu đạt các chỉ tiêu đã cam kết. Mô hình 3 + 2 vừa tạo thời gian để doanh nghiệp tổ chức nhân lực và đầu tư thiết bị, vừa giữ quyền đánh giá, thay thế nhà thầu của cơ quan quản lý. Với gói thầu có cấu phần chuyển đổi số đáng kể, thời hạn từ 5 đến 7 năm sẽ phù hợp hơn. Những dự án tích hợp thiết kế, đầu tư, vận hành hoặc có quy mô vốn lớn cần xác định thời hạn theo phương án tài chính và thời gian hoàn vốn.

Các chuyên gia về Thoát nước cho biết thêm, thời hạn dài hơn phải đi cùng cơ chế giám sát chặt chẽ hơn. Hồ sơ mời thầu cần xác định hiện trạng và các thông số ban đầu của hệ thống làm mốc đánh giá, cùng bộ chỉ tiêu đầu ra có thể kiểm chứng. Đối với thoát nước, các chỉ tiêu nên phản ánh thời gian và độ sâu ngập theo từng cấp độ mưa, thời gian xử lý sự cố, tỷ lệ sẵn sàng của trạm bơm, mức tiêu thụ điện và số điểm tắc nghẽn tái diễn. Mức độ đầy đủ của dữ liệu tài sản, khả năng kết nối dữ liệu, tỷ lệ bảo trì phòng ngừa và số phản ánh của người dân cũng cần đưa vào đánh giá.

Cơ chế thanh toán có thể gồm một phần ổn định để nhà thầu duy trì hoạt động thiết yếu và một phần phụ thuộc vào kết quả. Tỷ trọng cụ thể phải căn cứ đặc điểm từng hệ thống, nhưng có thể nghiên cứu phương án từ 20% đến 30% giá trị thanh toán gắn với các chỉ số đánh giá hiệu quả thực hiện (KPI). Các chỉ tiêu về ngập phải được chuẩn hóa theo cường độ, thời gian mưa, mực nước tiếp nhận và những yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát của nhà thầu, tránh giao rủi ro mà doanh nghiệp không thể quản lý.

Tính đủ chi phí và bảo đảm dữ liệu liên tục

Cũng theo ý kiến của nhiều chuyên gia về Thoát nước, định mức, đơn giá dịch vụ cần tính cả chi phí công nghệ, bên cạnh nhân công, nhiên liệu, vật tư và nạo vét. Chi phí này gồm khấu hao hoặc thuê cảm biến, camera, thiết bị truyền dẫn, máy chủ, phần mềm, lưu trữ dữ liệu, an toàn mạng, cập nhật GIS, kết nối SCADA, duy trì mô hình thủy lực và đào tạo nhân lực. Việc thẩm định phải căn cứ hiệu quả vòng đời, không chỉ giá mua ban đầu.

Các tỉnh, thành phố có thể đầu tư hoặc đồng đầu tư nền tảng cốt lõi, cơ sở dữ liệu dùng chung và trung tâm điều hành. Nhà thầu khai thác, cập nhật, số hóa hồ sơ tài sản và bổ sung thiết bị theo hợp đồng. Nếu doanh nghiệp bỏ vốn, cần quy định cơ chế khấu hao, chuyển giao hoặc mua lại giá trị còn lại khi chấm dứt hợp đồng không do lỗi nhà thầu.

Dữ liệu hình thành từ dịch vụ công phải thuộc quyền quản lý của thành phố. Hồ sơ mời thầu cần yêu cầu chuẩn dữ liệu mở, khả năng kết nối, xuất dữ liệu, phân quyền, lưu vết thao tác, sao lưu và bàn giao khi thay đơn vị vận hành. Địa phương phải giữ được lịch sử vận hành, tránh phụ thuộc vào một nhà cung cấp phần mềm.

Ông Nguyễn Ngọc Điệp đề xuất: Việc chuyển ngay tất cả hợp đồng thoát nước sang thời hạn dài có thể tạo rủi ro nếu đường cơ sở, định mức và hệ thống giám sát chưa đầy đủ. Cách phù hợp là Bộ Xây dựng phối hợp với Hội Cấp Thoát nước Việt Nam và một số địa phương lựa chọn hai hoặc ba đô thị để thí điểm hợp đồng quản lý, vận hành thoát nước theo kết quả trong 5 năm, có cấu phần chuyển đổi số và cơ chế đánh giá độc lập. Sau hai năm, chương trình cần sơ kết theo các chỉ tiêu vận hành đã xác định, đồng thời đánh giá chi phí bảo trì, mức độ hoàn chỉnh của dữ liệu và sự hài lòng của người dân. Kết quả là cơ sở xây dựng mẫu hồ sơ mời thầu, mẫu hợp đồng, bộ KPI và hướng dẫn phân bổ rủi ro.

Song song với thí điểm, cần rà soát định mức kinh tế kỹ thuật và cơ chế giá dịch vụ thoát nước; hướng dẫn lập dự toán cho gói thầu nhiều năm; quy định quyền sở hữu dữ liệu; và chuẩn hóa yêu cầu kết nối giữa hệ thống thoát nước với cơ sở dữ liệu đô thị, dự báo khí tượng và điều hành phòng chống thiên tai.

Đấu thầu hằng năm thuận tiện cho bố trí và quyết toán ngân sách, nhưng khó đáp ứng yêu cầu đầu tư dài hạn, duy trì năng lực kỹ thuật và tích lũy dữ liệu của ngành Thoát nước. Kéo dài thời hạn hợp đồng phải đi cùng cạnh tranh minh bạch khi lựa chọn nhà thầu và giám sát liên tục bằng dữ liệu, kết quả đầu ra.

Trên cơ sở pháp lý đã có, cần cụ thể hóa cơ chế hợp đồng nhiều năm và thanh toán theo kết quả để áp dụng trong lĩnh vực thoát nước đô thị. Muốn hệ thống vận hành bằng dữ liệu, doanh nghiệp phải có đủ thời gian đầu tư công nghệ, tích lũy kinh nghiệm và chịu trách nhiệm về chất lượng dịch vụ.

Mai Thanh