Thành phố Hồ Chí Minh cần đồng bộ hạ tầng cấp thoát nước và chống ngập

Gắn cấp thoát nước với quy hoạch và không gian trữ nước

Phát biểu tại hội thảo "Đầu tư phát triển hạ tầng đồng bộ - Động lực tăng trưởng kinh tế và mở rộng không gian phát triển TP.HCM" ngày 16/10, do Báo Tiền Phong phối hợp với Sở Xây dựng TP.HCM tổ chức, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn nhấn mạnh yêu cầu tính đến ngập úng, triều cường, sụt lún và xâm nhập mặn trong quá trình quy hoạch, đầu tư hạ tầng.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, TP.HCM có không gian phát triển rộng hơn, kết nối các trung tâm dịch vụ, công nghiệp, cảng biển và những vùng sinh thái đặc thù. Quy mô mới đặt ra yêu cầu cao hơn đối với quy hoạch, đầu tư và quản lý hạ tầng.

"Hạ tầng không chỉ là hệ thống công trình phục vụ phát triển, hạ tầng phải trở thành công cụ tổ chức lại không gian, kết nối các động lực tăng trưởng, giảm chi phí của nền kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân", Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn nhấn mạnh.

Với yêu cầu đó, đầu tư hạ tầng phải bám sát cấu trúc không gian phát triển mới. Theo Thứ trưởng, quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025 - 2050, tầm nhìn 100 năm cần hình thành một chỉnh thể kinh tế đô thị thống nhất, đa cực, đa trung tâm, có sự phân công chức năng và kết nối giữa các khu vực. Mỗi cực phát triển cần xác định rõ chức năng kinh tế, quy mô dân số, việc làm, nhu cầu đất đai và hạ tầng để bố trí hợp lý nhà ở, dịch vụ và các tiện ích thiết yếu.

Hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, hạ tầng số và hạ tầng sinh thái cần phát triển đồng bộ. Quá trình quy hoạch phải tính đến sức chịu tải của hệ sinh thái, xem xét sông, kênh, rạch, hồ điều hòa, hành lang xanh, vùng trữ nước và rừng ngập mặn Cần Giờ trong tổng thể hệ thống hạ tầng thành phố.

Về phối hợp liên vùng, Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn lưu ý cấp nước, thoát nước, kiểm soát ngập và xử lý chất thải không thể giải quyết riêng lẻ trong phạm vi từng địa phương. TP.HCM cần phối hợp với Đồng Nai, Tây Ninh và các địa phương trong vùng, thống nhất từ quy hoạch, chuẩn bị đầu tư, phân kỳ, nguồn vốn đến quản lý vận hành. Thành phố cũng cần xây dựng cơ sở dữ liệu quy hoạch và hạ tầng thống nhất trên nền tảng số, công khai thông tin, theo dõi tiến độ dự án và xác định rõ trách nhiệm thực hiện.

Trong tham luận tại hội thảo, TS. Vũ Đình Ánh dẫn mục tiêu của Nghị quyết 09-NQ/TW về việc TP.HCM cơ bản giải quyết tình trạng úng ngập, ô nhiễm môi trường và ùn tắc giao thông vào năm 2030. Ông đề cập yêu cầu tích hợp quản lý tài nguyên nước, chống ngập với quy hoạch phát triển đô thị; ưu tiên cải tạo, xây dựng đồng bộ hệ thống chống ngập quy mô lớn nhằm khắc phục ngập do triều cường.

Đi sâu vào giải pháp kỹ thuật, TS. Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP.HCM, đề xuất đo vẽ, xác định bình đồ tại 159 điểm ngập để tính toán cao độ, hướng nước chảy và khả năng thoát nước của từng khu vực. Kết quả khảo sát sẽ là cơ sở lựa chọn phương án hạ tầng phù hợp. Với những điểm ngập lớn, khó thoát nước, cần tính đến việc xây dựng hồ sinh thái.

Theo ông Thuận, đầu tư chống ngập thời gian qua chưa chú trọng đầy đủ khả năng trữ và thoát nước. Thành phố cần tính toán đồng bộ hệ thống kênh, cống thoát nước và hồ sinh thái, đồng thời số hóa dữ liệu để phục vụ thiết kế, thẩm định hồ sơ công trình.

Ở góc độ quy hoạch, TSKH.KTS. Ngô Viết Nam Sơn nhấn mạnh muốn kiểm soát ngập phải dành đủ không gian cho nước. Bên cạnh cống thoát nước và đê bao, thành phố cần kiểm soát bê tông hóa, bảo vệ không gian thoát nước tự nhiên. Các dự án đô thị cần dành quỹ đất phù hợp cho hồ điều tiết, công viên và những khu vực có khả năng thấm, trữ nước.

Theo ông Sơn, khả năng chống ngập cần tính toán với nhiều kịch bản mưa. Chẳng hạn, nếu lấy mức mưa 100 mm làm cơ sở thiết kế, vẫn phải xem xét những trận mưa lớn hơn để bảo đảm hệ thống có khả năng ứng phó. Không gian dành cho nước vì vậy cần có dự phòng cho nhu cầu lâu dài.

Ông Sơn cũng đề xuất khai thác không gian ngầm phục vụ chống ngập, bên cạnh các chức năng giao thông và thương mại. Việc bố trí quỹ đất, nguồn vốn cho hồ điều tiết, công viên và hệ thống thoát nước ngầm cần sự phối hợp giữa các cơ quan quy hoạch, xây dựng, đầu tư và tài chính, cùng chính quyền địa phương và nhà đầu tư. Thành phố cần có kế hoạch tổng thể, xác định rõ những khu vực có thể cam kết kiểm soát ngập và giải pháp cụ thể cho từng khu vực.

Đối với hạ tầng nước tại khu công nghiệp, TS. Phạm Viết Thuận cho rằng nguồn nước chất lượng cao giúp duy trì sản xuất, hạn chế gián đoạn dây chuyền; hệ thống xử lý nước thải tập trung đạt chuẩn giúp đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường.

Ông đề xuất tính công suất cấp nước và xử lý nước thải theo nhu cầu dự báo từ 30 đến 50 năm, tránh tình trạng khu công nghiệp vừa lấp đầy đã quá tải. Hệ thống bên trong cần kết nối với mạng lưới chung của địa phương, có sự phối hợp giữa Nhà nước và chủ đầu tư trong chuẩn bị hạ tầng bên ngoài hàng rào và tổ chức đấu nối.

Cùng với đó, nước thải sau xử lý cần đáp ứng tiêu chuẩn phù hợp để tái sử dụng cho tưới cây, rửa đường hoặc một số công đoạn sản xuất không yêu cầu nước tinh khiết. Nền tảng số, cảm biến IoT có thể hỗ trợ giám sát rò rỉ nước, kết hợp quan trắc môi trường tự động.

Theo TS. Thuận, chủ đầu tư cần bảo đảm năng lực tài chính, hoàn thiện hạ tầng trước khi thu hút doanh nghiệp vào xây dựng nhà máy và tổ chức bảo dưỡng định kỳ. Vận hành chuyên nghiệp sẽ góp phần hạn chế ngập úng, sự cố tràn nước thải gây đình trệ sản xuất.

Lựa chọn nguồn vốn phù hợp và xác định ưu tiên đầu tư

Về nguồn lực, Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn cho rằng đầu tư công cần giữ vai trò dẫn dắt, tập trung vào các công trình hạ tầng khung có sức lan tỏa và khả năng mở rộng không gian phát triển. Thành phố đồng thời cần huy động hiệu quả vốn tư nhân, vốn quốc tế và các hình thức đối tác công tư (PPP).

TP.HCM cần xác định thứ tự ưu tiên, phân kỳ phù hợp và lựa chọn những dự án có khả năng tháo gỡ điểm nghẽn. Cơ chế khai thác giá trị gia tăng từ đất, giải phóng mặt bằng, tái định cư và chia sẻ rủi ro trong các dự án PPP cần bảo đảm hài hòa lợi ích của Nhà nước, người dân và nhà đầu tư.

Phân tích riêng lĩnh vực chống ngập, tham luận của TS. Trần Hùng Sơn cùng các cộng sự tại Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM nêu quy mô dự kiến giai đoạn 2026 - 2030 gồm 87 dự án, tổng vốn khoảng 140.000 tỷ đồng.

Nhóm tác giả nhận định các công trình này giúp bảo vệ dân cư, tài sản, hoạt động sản xuất và duy trì khả năng vận hành đô thị. Tuy nhiên, lợi ích chống ngập trải rộng trên nhiều khu vực, thường thể hiện qua những thiệt hại có thể tránh được, nên khả năng hoàn vốn bằng phí trực tiếp còn hạn chế.

Vì vậy, vốn công cần giữ vai trò nền tảng. Nếu lựa chọn PPP, dự án phải xác định rõ nguồn thanh toán hợp pháp, khả năng chi trả và lợi ích so với phương án đầu tư công. Chất lượng dịch vụ cần có tiêu chí đo lường cụ thể để làm căn cứ thanh toán.

Nhóm tác giả cũng phân biệt vốn huy động ban đầu với nguồn tiền chi trả, hoàn vốn trong dài hạn. Khoản vay, trái phiếu hay vốn chủ sở hữu giúp triển khai công trình, nhưng dự án vẫn cần dòng tiền để trang trải chi phí và duy trì hoạt động. Phương án tài chính do đó phải tính cả chi phí vận hành và bảo trì.

Về triển khai, Giám đốc Sở Xây dựng TP.HCM Trần Quang Lâm cho biết thành phố đang tập trung giải quyết ba vấn đề lớn là ùn tắc giao thông, ngập nước và ô nhiễm môi trường. Các dự án kiểm soát triều và hệ thống thoát nước đang được khẩn trương triển khai.

Theo ông Lâm, phát triển hạ tầng phải đặt trong tổng thể quy hoạch đô thị, bảo đảm sự đồng bộ giữa hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội. Thành phố cần khai thác tiềm năng không gian ngầm, ứng dụng hạ tầng số để nâng cao hiệu quả quản lý, đồng thời gắn phát triển đô thị với bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử.

Ông Lâm cho biết, cơ chế huy động vốn, chính sách đất đai và mô hình đầu tư hạ tầng gắn với khai thác giá trị đất cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn. Sở Xây dựng sẽ phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức những buổi làm việc chuyên đề để đánh giá, đề xuất giải pháp phù hợp.

Mai Thanh