Thoát nước đô thị: Ưu tiên bảo trì, đầu tư phù hợp điều kiện Việt Nam

Hội thảo Kỹ thuật Việt – Nhật về quản lý và bảo trì hệ thống thoát nước, xử lý nước thải.

Sáng ngày 22/1/2026, tại Hà Nội, Bộ Xây dựng Việt Nam (MOC) phối hợp với Bộ Đất đai, Hạ tầng, Giao thông và Du lịch Nhật Bản (MLIT) tổ chức Hội thảo Kỹ thuật Việt - Nhật về quản lý và bảo trì hệ thống thoát nước (HTTN), xử lý nước thải. Hội thảo là diễn đàn chuyên môn quan trọng nhằm trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ giải pháp thực tiễn trong bối cảnh nhiều đô thị Việt Nam đang đối mặt với tình trạng quá tải hạ tầng, ngập úng và ô nhiễm môi trường.

Phát biểu khai mạc, ông Tạ Quang Vinh, Cục trưởng Cục Kết cấu Hạ tầng Xây dựng (MOC) nhấn mạnh: HTTN và xử lý nước thải là hạ tầng kỹ thuật thiết yếu, có vai trò trực tiếp trong bảo vệ môi trường, bảo đảm sức khỏe cộng đồng và phát triển đô thị bền vững. Tuy nhiên, công tác quản lý, vận hành và bảo trì tại Việt Nam vẫn gặp nhiều khó khăn do nguồn lực bảo trì còn hạn chế, năng lực quản lý vận hành giữa các địa phương còn chênh lệch,... cùng với sự ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, tốc độ đô thị hóa ngày càng tăng cao.

Tiếp tục hoàn thiện thể chế chính sách

Tại hội thảo, ông Lương Ngọc Khánh, Phó Trưởng phòng Quản lý Cấp thoát nước (Cục Kết cấu Hạ tầng Xây dựng) đã trình bày tổng quan về quản lý thoát nước tại Việt Nam. "Hiện nay cả nước có khoảng 83 nhà máy xử lý nước thải tập trung đã đi vào vận hành, với tổng công suất thiết kế khoảng 2,06 triệu m³/ngày. Công suất vận hành thực tế mới đạt khoảng 1,1 triệu m³/ngày; tỷ lệ thu gom và xử lý nước thải đô thị đạt khoảng 18%".

Thời gian qua, một số địa phương như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng đã triển khai các dự án thoát nước và xử lý nước thải theo hình thức đối tác công tư (PPP). Tuy nhiên, số lượng dự án chưa nhiều, chủ yếu theo hình thức BT, chưa tạo được nguồn lực ổn định cho công tác quản lý, vận hành và bảo trì dài hạn.

Một vấn đề đáng chú ý khác là giá dịch vụ thoát nước tại Việt Nam hiện vẫn ở mức thấp. Mới chỉ có 25 địa phương ban hành giá dịch vụ theo quy định, với mức thu đối với hộ gia đình dao động từ 700 đồng/m³ đến 2.600 đồng/m³. Mức giá này chưa phản ánh đầy đủ chi phí vận hành, bảo trì và tái đầu tư hệ thống.

Trên cơ sở đó, Bộ Xây dựng đang nghiên cứu, xây dựng Dự án Luật Cấp Thoát nước, dự kiến trình Chính phủ vào tháng 10/2026 và trình Quốc hội tại kỳ họp mùa xuân năm 2027. Đồng thời, Bộ sẽ tham mưu Chính phủ ban hành Nghị định về quản lý, khai thác, sử dụng và bảo vệ công trình hạ tầng kỹ thuật, trong đó có lĩnh vực thoát nước và xử lý nước thải.

Việc hoàn thiện thể chế được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý đồng bộ, giúp các địa phương chủ động hơn trong quản lý tài sản hạ tầng, ban hành giá dịch vụ phù hợp và nâng cao hiệu quả đầu tư công.

Đầu tư “vừa sức”, quản lý theo vòng đời công trình

Một trong những thông điệp quan trọng được nhấn mạnh tại Hội thảo Kỹ thuật Việt - Nhật là yêu cầu thay đổi tư duy từ “đầu tư xây dựng” sang “quản lý vòng đời công trình”.

Theo ông Tạ Quang Vinh, trong bối cảnh Việt Nam vẫn là nước đang phát triển, việc lựa chọn các dự án đầu tư quy mô lớn, chi phí cao nhưng thiếu nguồn lực cho vận hành, bảo trì sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro. Thực tế cho thấy nhiều công trình thoát nước nhanh chóng xuống cấp do không được bảo trì định kỳ, dẫn đến tắc nghẽn, sụt lún, ngập úng và ô nhiễm môi trường.

Do đó, đầu tư “vừa sức”, triển khai theo lộ trình phân kỳ, ưu tiên cải tạo, nâng cấp và duy tu hệ thống hiện có là hướng đi phù hợp. Cách tiếp cận này không chỉ giúp giảm áp lực ngân sách mà còn kéo dài tuổi thọ công trình, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công.

Chia sẻ kinh nghiệm từ Nhật Bản, ông Matsubara Hidenori, Phó Cục trưởng Cục Cấp thoát nước (MLIT), cho biết Nhật Bản hiện đạt tỷ lệ bao phủ HTTN và xử lý nước thải khoảng 80%. Trong giai đoạn hiện nay, trọng tâm của Nhật Bản không còn là mở rộng nhanh hạ tầng, mà là xử lý các hệ thống đã xuống cấp, tăng cường bảo trì, tái sử dụng bùn thải và tối ưu hóa công tác vận hành.

Đáng chú ý, hơn 90% công tác quản lý vận hành HTTN được thuê ngoài, giao cho khối tư nhân đảm nhận. Trong đó, các hợp đồng dựa trên hiệu suất ngày càng tăng, thay thế cho các hợp đồng đặt hàng kỹ thuật. Từ 2018 đến năm 2022 có 36 trường hợp hợp đồng DBO (Thiết kế - Xây dựng - Vận hành) đã và đang được triển khai.

Theo ông Tomoyuki Hamada, Viện Quốc gia về quản lý đất đai và hạ tầng (NILIM, MLIT), chỉ riêng năm 2023, Nhật Bản ghi nhận khoảng 2.900 vụ sụt lún đường liên quan đến hệ thống thoát nước. Phần lớn các sự cố ở quy mô nhỏ và được xử lý nhanh nhờ cơ chế duy tu, bảo trì theo kế hoạch và hợp đồng linh hoạt. Đây là những kinh nghiệm kỹ thuật và quản lý quan trọng đối với Việt Nam.

Xây dựng cơ sở dữ liệu và thúc đẩy chuyển đổi số

Một nội dung kỹ thuật then chốt khác được trao đổi sâu tại hội thảo là xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ công tác quản lý và bảo trì hệ thống thoát nước.

Tại hội thảo, Ông Tomoyuki Hamada, Viện Quốc gia về quản lý đất đai và hạ tầng (NILIM) cho biết, bên cạnh việc xây dựng quy trình kiểm tra rà soát, khảo sát; phía Nhật Bản còn chú trọng xây dựng cơ sở dữ liệu về sự lão hóa của đường ống. Trong đó tổng hợp các thông tin như loại ống, số năm đã sử dụng, kết quả xác định mức độ lão hóa do ăn mòn,… Trên cơ sở dữ liệu này, cơ quan quản lý có thể lập kế hoạch bảo trì, sửa chữa và đầu tư một cách khoa học, giảm thiểu rủi ro và chi phí phát sinh.

Tại Việt Nam, ông Tạ Quang Vinh cho biết Chính phủ đang triển khai xây dựng Hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu quốc gia, không chỉ dừng lại ở một cơ sở dữ liệu chuyên ngành của Bộ Xây dựng mà hướng tới tính liên ngành, liên thông. Chính phủ giao các Bộ yêu cầu tất cả các địa phương thực hiện với đầu mối là các Sở Xây dựng, công ty cấp nước, công ty thoát nước,... Đây là cơ sở dữ liệu dùng chung, được chia sẻ cho người dân, doanh nghiệp và các bộ, ngành, góp phần nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản lý nhà nước.

Ở góc độ hiệp hội chuyên ngành, ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Cấp Thoát nước Việt Nam nhấn mạnh vai trò đặc biệt quan trọng của việc xây dựng cơ sở dữ liệu trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp. Tuy nhiên, thực tế cho thấy công tác thu thập dữ liệu tại Việt Nam hiện vẫn chủ yếu thực hiện thủ công, gây nhiều khó khăn cho quá trình số hóa và quản lý hiện đại. Trên cơ sở đó, ông bày tỏ mong muốn phía Nhật Bản chia sẻ kinh nghiệm trong việc xây dựng, chuẩn hóa các chỉ tiêu kỹ thuật cũng như cách thức áp dụng trong thực tiễn quản lý, vận hành.

Đồng thời, ông Trần Anh Tuấn cho biết Hội Cấp Thoát nước Việt Nam đang phối hợp với Ngân hàng Thế giới triển khai Chương trình đào tạo NewIBNET và chuyển đổi số cho các doanh nghiệp cấp thoát nước. Chương trình đang thu hút sự tham gia của 22 doanh nghiệp trên cả nước, hỗ trợ các đơn vị tự đánh giá một cách khách quan các chỉ số hoạt động cốt lõi, từ chất lượng dịch vụ, tỷ lệ thất thoát nước, năng lực tài chính đến các thực hành quản lý, qua đó tạo cơ sở để đánh giá, so sánh với các doanh nghiệp trong khu vực và trên thế giới.

Kết luận hội thảo, ông Tạ Quang Vinh đánh giá cao và ghi nhận các ý kiến đóng góp của các đại biểu; đồng thời gửi lời cảm ơn sâu sắc tới MLIT, Văn phòng JICA, Đại sứ quán Nhật Bản cũng như sự có mặt của các đơn vị, chuyên gia, tham gia hội thảo.

Khiêm Anh