Giải bài toán cân bằng giữa quản lý tài nguyên với an ninh cấp nước

Khi dòng nước "nhanh" hơn thủ tục hành chính

Bắc Ninh là một trong những địa phương có tốc độ đô thị hóa và phát triển công nghiệp thuộc nhóm cao nhất cả nước. Nhu cầu sử dụng nước sạch của người dân và doanh nghiệp tăng bình quân từ 8-10% mỗi năm. Trong thực tế, bên cạnh các sự cố kỹ thuật cấp tính hay bục vỡ đường ống truyền tải, có một tình huống nan giải mang tính chu kỳ và ngày càng khốc liệt do biến đổi khí hậu, đó là nhu cầu tiêu thụ nước sạch tăng đột biến, vượt xa mọi kịch bản dự báo vào những ngày hè nắng nóng đỉnh điểm.

Theo ông Trần Khánh Tịnh, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Nước sạch Bắc Ninh, trong những ngày cao điểm, biểu đồ phụ tải cấp nước biến động mạnh, lượng nước tiêu thụ của cả hộ dân sinh lẫn các nhà máy trong khu công nghiệp đồng loạt tăng vọt từ 20% - 40% so với ngày bình thường. Doanh nghiệp gần như không có lựa chọn nào khác ngoài việc huy động toàn bộ công suất hệ thống để bảo đảm cấp nước ổn định cho người dân và doanh nghiệp. Tuy nhiên, chính ở thời điểm đó lại phát sinh một khoảng trống trong cơ chế quản lý.

"Cái khó và cũng là nút thắt lớn nhất của doanh nghiệp hiện nay là làm sao để nhanh chóng cụ thể hóa quy trình vận hành đặc biệt trong tình huống lưu lượng tiêu thụ tăng đột biến ngắn hạn. Dù cơ quan đầu mối tham mưu chuyên môn cho UBND tỉnh đã rõ ràng là Sở Tài nguyên và Môi trường, nhưng do đặc thù tình huống khẩn cấp diễn ra rất nhanh trong vài ngày nắng nóng, doanh nghiệp mong muốn có một cơ chế phối hợp phản ứng nhanh với quy trình rút gọn được thiết lập sẵn. Điều này giúp doanh nghiệp vừa kịp thời đáp ứng nhu cầu nước sạch của nhân dân, vừa đảm bảo tuân thủ tuyệt đối các quy định kiểm soát lưu lượng trên giấy phép" - ông Tịnh cho biết.

Đại diện doanh nghiệp chia sẻ: Nếu ưu tiên dòng nước sinh hoạt cho dân, vận hành vượt tải để "cứu hạn" mùa hè, thì số liệu tự động truyền về sẽ lập tức ghi nhận lượng khai thác vượt trần cho phép. Để đảm bảo tính nghiêm minh và tuân thủ đúng các quy định tại Nghị định số 290/2025/NĐ-CP, doanh nghiệp buộc phải tiết giảm lưu lượng, nhưng điều này lại trực tiếp tạo áp lực lên mục tiêu an toàn cấp nước cục bộ. Đây là nút thắt cần sớm được hướng dẫn cụ thể, bởi đối với ngành Cấp nước, mục tiêu cao nhất vẫn là bảo đảm dòng nước sạch cung cấp cho người dân không bị gián đoạn.

Một vấn đề được Công ty CP Nước sạch Bắc Ninh đặc biệt quan tâm là sự "lệch pha" mang tính kỹ thuật giữa đặc thù vận hành của ngành Nước với tiến độ giải quyết các thủ tục hành chính. Khác với nhiều lĩnh vực sản xuất khác, hệ thống cấp nước phải vận hành liên tục 24/24 giờ. Trong khi đó, quá trình điều chỉnh, gia hạn giấy phép khai thác hoặc xử lý các phát sinh liên quan đến giấy phép lại phải trải qua nhiều bước xác minh, thẩm định và thực hiện nghĩa vụ tài chính theo quy định.

Cũng theo phản ánh của một số doanh nghiệp, trên thực tế có những trường hợp hồ sơ điều chỉnh hoặc gia hạn phải tạm dừng tiếp nhận do doanh nghiệp đang thực hiện các nghĩa vụ liên quan đến xử lý vi phạm. Trong khoảng thời gian chờ hoàn tất thủ tục, giấy phép cũ có thể hết hiệu lực trước khi giấy phép mới được cấp, tạo ra áp lực rất lớn cho đơn vị vận hành. Đây không chỉ là câu chuyện thủ tục hành chính mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh cấp nước. Bởi khác với các hoạt động sản xuất thông thường, hệ thống cấp nước không thể "tạm dừng" để chờ hoàn thiện hồ sơ.

Để giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa việc chấp hành pháp luật và bảo đảm an ninh cấp nước, Công ty CP Nước sạch Bắc Ninh đề xuất giải pháp tối ưu hóa quy trình hành chính đối với dịch vụ công ích thiết yếu. Đối với các trường hợp hồ sơ gia hạn, điều chỉnh gặp vướng mắc do đang phải hoàn thành các nghĩa vụ xử lý phát sinh kỹ thuật trước đó, các cơ quan thẩm quyền nghiên cứu áp dụng cơ chế thẩm định đồng thời, song song. Theo đó, cơ quan quản lý nhà nước vẫn hỗ trợ doanh nghiệp thẩm định trước các điều kiện kỹ thuật của hồ sơ mới, và đặt ra điều kiện kiểm soát cuối cùng: Giấy phép mới hoặc quyết định điều chỉnh sẽ chính thức được cấp ngay sau khi đơn vị hoàn thành đầy đủ các nghĩa vụ pháp lý và tài chính liên quan. Cách làm này vừa duy trì tính nghiêm minh của pháp luật, vừa hạn chế khoảng trống thời gian có thể ảnh hưởng đến chuỗi cấp nước liên tục cho xã hội.

Bên cạnh đó, từ thực tế vận hành, Công ty CP Nước sạch Bắc Ninh đề xuất cơ quan có thẩm quyền khi xem xét cấp phép khai thác tài nguyên nước, nghiên cứu bổ sung cơ chế 'Lưu lượng khai thác dự phòng khẩn cấp' tích hợp ngay trong giấy phép. Theo đó, nên xem xét một biên độ dao động hợp lý từ 10% đến 20% so với lưu lượng ngày thông thường để doanh nghiệp chủ động kích hoạt trong các trường hợp bất khả kháng, khẩn cấp như hỏa hoạn, khắc phục sự cố mạng lưới hoặc thời tiết cực đoan ngắn ngày. Cơ chế này sẽ được kiểm soát chặt chẽ thông qua việc báo cáo tức thì dữ liệu quan trắc tự động về cơ quan quản lý chuyên môn, đảm bảo dòng nước liên tục mà không làm ảnh hưởng đến quy hoạch tổng thể nguồn nước.

Chuyển từ tư duy "xử phạt" sang "đồng hành"

Không chỉ đề cập đến những khó khăn trong thực thi Nghị định 290/2025/NĐ-CP, doanh nghiệp cũng đưa ra nhiều kiến nghị theo hướng hoàn thiện phương thức quản lý. Theo đó, thay vì chỉ quản lý dựa trên các ngưỡng lưu lượng và xử phạt khi phát hiện vi phạm từ số liệu quan trắc, cơ quan quản lý cần tăng cường cơ chế giám sát, cảnh báo sớm và đồng hành với doanh nghiệp trong quá trình vận hành.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp cấp nước đã đầu tư rất lớn cho hệ thống quan trắc tự động, điều khiển SCADA, giám sát chất lượng nước trực tuyến và truyền dữ liệu 24/7 đến cơ quan quản lý. Tuy nhiên, những rủi ro như ô nhiễm nguồn nước từ thượng lưu, sự cố môi trường, tai nạn đường thủy hay biến động bất thường của nguồn nước vẫn nằm ngoài khả năng kiểm soát của doanh nghiệp.

Vì vậy, doanh nghiệp kiến nghị sớm xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu tài nguyên nước dùng chung trên phạm vi lưu vực sông, cho phép chia sẻ thông tin về chất lượng nguồn nước theo thời gian thực giữa các địa phương và đơn vị khai thác. Đồng thời, áp dụng cơ chế ưu tiên, đơn giản hóa tối đa thủ tục gia hạn cấp phép đối với các doanh nghiệp đã chủ động đầu tư hệ thống quan trắc tự động liên tục, minh bạch dữ liệu và có lịch sử tuân thủ pháp luật tốt.

Theo ông Trần Khánh Tịnh, khi doanh nghiệp được đồng hành và hỗ trợ bằng các công cụ quản lý hiện đại thay vì chỉ tiếp cận dưới góc độ xử phạt, hiệu quả bảo vệ tài nguyên nước sẽ được nâng lên, đồng thời tạo động lực để các đơn vị tiếp tục đầu tư mở rộng hạ tầng cấp nước, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Công ty CP Nước sạch Bắc Ninh kỳ vọng tinh thần này sẽ được cụ thể hóa trong dự thảo Luật Cấp, Thoát nước do Bộ Xây dựng chủ trì xây dựng, hướng tới hoàn thiện hành lang pháp lý đồng bộ cho ngành Nước.

Những kiến nghị từ thực tiễn của Công ty CP Nước sạch Bắc Ninh tiếp tục cho thấy một điểm chung trong phản ánh của nhiều doanh nghiệp ngành Nước: Các quy định về quản lý tài nguyên nước cần được hoàn thiện theo hướng phù hợp hơn với đặc thù của hoạt động cấp nước sinh hoạt. Khi mục tiêu bảo vệ tài nguyên và mục tiêu bảo đảm an ninh cấp nước được đặt trong cùng một cách tiếp cận, chính sách sẽ vừa phát huy hiệu lực quản lý nhà nước, vừa tạo điều kiện để doanh nghiệp thực hiện tốt nhiệm vụ cung cấp dịch vụ thiết yếu cho người dân và nền kinh tế.

Lâm Bình - Hà Thắm