Bộ Xây dựng lấy ý kiến hoàn thiện chính sách Luật Cấp, Thoát nước

Hoàn thiện khung pháp lý thống nhất cho cấp, thoát nước

Phát biểu khai mạc, Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn cho biết Cấp nước và Thoát nước không chỉ là hạ tầng kỹ thuật đô thị mà còn gắn với an ninh nguồn nước, sức khỏe cộng đồng, bảo vệ môi trường và khả năng chống chịu của đô thị trước thiên tai, dịch bệnh.

Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra nhanh, yêu cầu chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, nhiệm vụ đặt ra đối với ngành Cấp, Thoát nước ngày càng lớn. Hệ thống phải vừa bảo đảm cung cấp dịch vụ thiết yếu cho người dân, vừa đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Theo Thứ trưởng, pháp luật về Cấp nước, Thoát nước hiện còn phân tán trong nhiều luật, nghị định và văn bản khác nhau, chưa hình thành khung pháp lý thống nhất điều chỉnh toàn diện các hoạt động cấp nước, thoát nước và xử lý nước thải.

Trong khi đó, thực tiễn đã phát sinh nhiều vấn đề như thiếu nước cục bộ, ngập úng đô thị do mưa cực đoan và triều cường, tỷ lệ thu gom và xử lý nước thải còn thấp, thất thoát nước sạch tại một số địa phương vẫn ở mức cao. Nguồn lực đầu tư hạn chế, việc huy động khu vực tư nhân chưa đáp ứng yêu cầu. Công tác quản lý còn phân tán theo địa giới hành chính, trong khi hệ thống cấp nước và thoát nước ngày càng mang tính liên vùng, liên tỉnh, liên lưu vực.

Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn cho biết Chính phủ đã thông qua ba chính sách của dự án luật tại Nghị quyết số 203/NQ-CP ngày 1/12/2023. Sau đó, bối cảnh pháp luật và tổ chức bộ máy có nhiều thay đổi, đặc biệt là việc sắp xếp đơn vị hành chính và triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Bộ Xây dựng đã rà soát hồ sơ, đối chiếu với các quy định mới và cập nhật những nội dung cần thiết. Kết quả rà soát không làm thay đổi sự cần thiết ban hành Luật Cấp, Thoát nước, cũng như mục tiêu, phạm vi điều chỉnh và bản chất của ba chính sách đã được Chính phủ thông qua. Những nội dung cần điều chỉnh chủ yếu liên quan đến phương thức tổ chức thực hiện, phân cấp, phân quyền và trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan. Hồ sơ chính sách đang được hoàn thiện để đưa dự án Luật Cấp, Thoát nước vào Chương trình xây dựng luật năm 2027.

Ba nhóm chính sách được đưa ra tham vấn gồm phát triển hệ thống cấp, thoát nước đồng bộ, thống nhất và hiện đại theo chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển; nâng cao hiệu quả quản lý, vận hành, khai thác hệ thống; bảo đảm nguồn lực phát triển cấp, thoát nước.

Làm rõ nội dung của ba nhóm chính sách

Trình bày báo cáo tại hội thảo, Cục trưởng Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng Tạ Quang Vinh cho biết lĩnh vực Cấp, Thoát nước hiện được điều chỉnh chủ yếu bằng Nghị định số 117/2007/NĐ-CP về sản xuất, cung cấp và tiêu thụ nước sạch và Nghị định số 80/2014/NĐ-CP về thoát nước và xử lý nước thải.

Các văn bản này đã tạo cơ sở cho hoạt động của ngành, nhưng nhiều nội dung không còn bao quát đầy đủ yêu cầu quản lý mới. Cấp nước cần được tiếp cận theo nguồn nước, vùng cấp nước, vùng phục vụ và khả năng kết nối giữa đô thị, nông thôn, các địa phương. Thoát nước phải được quản lý theo lưu vực, hướng thoát, công trình điều hòa, nguồn tiếp nhận và yêu cầu kiểm soát ngập, ô nhiễm.

Theo Quyết định số 971/QĐ-BXD ngày 22/6/2026, Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng được giao chủ trì nghiên cứu, xây dựng hồ sơ chính sách, tổ chức tham vấn, lấy ý kiến và hoàn thiện hồ sơ theo tiến độ.

Đối với chính sách thứ nhất, dự thảo tập trung vào hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu; chiến lược phát triển cấp, thoát nước quốc gia; nội dung cấp, thoát nước trong quy hoạch; kế hoạch phát triển cấp, thoát nước cấp tỉnh; xác định vùng cấp nước, vùng phục vụ và lưu vực thoát nước.

Ông Tạ Quang Vinh đề nghị làm rõ cơ chế điều phối hệ thống liên vùng, liên tỉnh; khả năng quản lý không phụ thuộc máy móc vào địa giới hành chính; kết nối với thủy lợi, tài nguyên nước, bảo vệ môi trường, giao thông, phòng cháy, chữa cháy và các hạ tầng kỹ thuật khác.

Ông Trần Anh Tuấn - Phó Chủ tịch thường trực, Trưởng ban Chính sách VWSA: Cần tách rõ quy định về cấp nước và thoát nước

"Đối với quy hoạch cấp, thoát nước, tôi cho rằng luật cần quy định rõ những nội dung bắt buộc như dự báo nhu cầu theo từng giai đoạn 5 năm, 10 năm, 20 năm; phạm vi phục vụ; khả năng khai thác nguồn nước và các chỉ tiêu kỹ thuật. Có như vậy, địa phương mới đủ căn cứ xây dựng chương trình, kế hoạch và dự án đầu tư.

Doanh nghiệp cấp nước thực hiện nhiệm vụ công ích và phải bảo đảm bốn yêu cầu về chất lượng, lưu lượng, tính liên tục và áp lực. Tuy nhiên, khi một nhà máy xảy ra sự cố, các nhà máy còn lại buộc phải tăng công suất để duy trì cấp nước, nhưng lại có thể bị xem là khai thác vượt phép. Tôi đề nghị luật có cơ chế cho phép điều chỉnh công suất theo nhu cầu thực tế trong giới hạn phù hợp, đồng thời quy định trách nhiệm của chính quyền trong việc xác nhận các tình huống sự cố, mùa cao điểm, ngày lễ và ngày Tết.

Giá nước cũng cần được xem xét định kỳ. Xem xét giá không có nghĩa chỉ là tăng giá mà có thể tăng hoặc giảm cho phù hợp với thực tế. Đối với các dự án cấp nước liên vùng, khi nhà máy phục vụ nhiều tỉnh thì phải xác định rõ cơ quan quyết định giá và cơ chế tính giá nước thô, chi phí truyền dẫn nguồn nước.

Cấp nước và Thoát nước là hai lĩnh vực khác nhau, không thể áp dụng hoàn toàn cùng một cách quản lý. Cấp nước phải bảo đảm an toàn, còn thoát nước cần hướng tới khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, mưa cực đoan và ngập úng. Quy hoạch thoát nước phải gắn với cao độ nền đô thị, hồ điều hòa, không gian trữ nước và chỉ tiêu sử dụng đất, nhất là đối với các khu đô thị mới."

Chính sách thứ hai hướng tới bảo đảm dịch vụ an toàn, liên tục, ổn định và minh bạch. Các nội dung được đưa ra thảo luận gồm phân định trách nhiệm quản lý nhà nước; năng lực của đơn vị cấp nước, thoát nước; lựa chọn nhà đầu tư và đơn vị vận hành; an ninh, an toàn cấp nước; quản lý thoát nước theo lưu vực; kiểm soát hồ điều hòa; tái sử dụng nước; quản lý bùn thải; công khai thông tin và chuyển đổi số.

Đối với chính sách bảo đảm nguồn lực, Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng đề nghị góp ý về đa dạng hóa nguồn vốn, cơ chế hỗ trợ vùng khó khăn và khan hiếm nước, mô hình PPP trong thoát nước và xử lý nước thải, quản lý tài sản hạ tầng, cơ chế giá và hỗ trợ nhóm yếu thế.

Một nội dung cần được làm rõ là mức độ quy định trong luật để vừa phản ánh tính đặc thù của ngành, vừa thống nhất với pháp luật về PPP, đầu tư công, ngân sách, đấu thầu, giá, tài sản công, đất đai và bảo vệ môi trường.

VWSA đề nghị tăng tính thực thi

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Ngọc Điệp, Chủ tịch VWSA cho rằng quá trình tham vấn là cơ hội để cơ quan quản lý, địa phương và doanh nghiệp trao đổi trực tiếp về những vướng mắc của ngành nước. Các doanh nghiệp cần mạnh dạn nêu khó khăn ngay từ giai đoạn xây dựng luật để cơ quan soạn thảo có cơ sở xem xét, bổ sung chính sách, tránh tình trạng quy định ban hành rồi mới phát sinh bất cập.

Theo Chủ tịch VWSA, trong tổng lượng tài nguyên nước khoảng 100 tỷ m³, lượng dành cho nước sinh hoạt chỉ khoảng 2-3 tỷ m³ nhưng có vai trò đặc biệt quan trọng. An ninh nguồn nước đã được nhấn mạnh trong nhiều văn bản, song chính sách đối với ngành Cấp nước chưa được cập nhật kịp thời. Một số quy định được ban hành từ năm 2007, đến nay đã gần 20 năm, trong khi điều kiện kinh tế - xã hội và yêu cầu quản trị ngành Nước đã thay đổi đáng kể.

Trong bối cảnh đất nước hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao và tầm nhìn phát triển dài hạn, hành lang pháp lý cho cấp, thoát nước cũng phải được hoàn thiện tương ứng. Chuyển đổi số là một trong những nội dung cần được làm rõ. Hiện mỗi doanh nghiệp triển khai theo một cách khác nhau, có đơn vị sử dụng tới 27-28 phần mềm cho quản lý khách hàng, mạng lưới và hệ thống thông tin địa lý GIS. Luật có thể quy định nguyên tắc chung, còn yêu cầu kỹ thuật nên được cụ thể hóa tại nghị định hoặc thông tư.

Ông Nguyễn Văn Thiền - Chủ tịch HĐQT Công ty CP - Tổng Công ty Nước - Môi trường Bình Dương (BIWASE): Luật cần khẳng định rõ vai trò của ngành Nước

"Việc xây dựng Luật Cấp, Thoát nước là mong đợi của các doanh nghiệp và Hội Cấp Thoát nước Việt Nam. Thực tế hiện nay, nhiều công trình giao thông mở rộng, san nền đã chồng lấn, gây ảnh hưởng đến đường ống cấp nước. Khi đường ống xảy ra sự cố, việc cấp nước cho bệnh viện và đời sống người dân lập tức bị tác động. Vì vậy, luật cần khẳng định rõ vai trò, vị trí đặc biệt quan trọng của ngành nước để các ngành, lĩnh vực khác có trách nhiệm tôn trọng và phối hợp.

Nước là nhu cầu thiết yếu của con người và mọi sinh vật. Không có nước thì các hoạt động xã hội không thể diễn ra. Sau khi xác định vai trò của ngành nước, luật phải đặt ra mục tiêu và chiến lược rõ ràng. Chiến lược phải có đích đến cụ thể, nếu chỉ nói chiến lược mà không xác định mục tiêu thì rất khó tổ chức thực hiện.

Nội dung dự thảo cơ bản đã tương đối đầy đủ, nhưng cách sử dụng từ ngữ và hành văn cần được tiếp tục rà soát. Tinh thần của luật nên cởi mở, tạo điều kiện và khuyến khích các tổ chức, cá nhân thực hiện, thay vì chỉ tập trung vào quản lý.

Tại các điều quy định về nguyên tắc, chính sách, nên đặt yêu cầu 'phát triển' trước 'quản lý'. Chẳng hạn, Điều 4 nên thể hiện theo hướng nguyên tắc phát triển và quản lý hệ thống cấp, thoát nước; Điều 5 cần làm rõ chính sách của Nhà nước về phát triển lĩnh vực cấp, thoát nước. Nội dung có thể không thay đổi nhiều, nhưng cách sắp xếp và sử dụng từ ngữ sẽ quyết định tinh thần, vị trí và tính khái quát của luật."

VWSA đã tham gia góp ý chính sách trong nhiều năm và gửi nhiều văn bản tới cơ quan soạn thảo. Từ kinh nghiệm của Campuchia và Lào, nơi Luật Cấp, Thoát nước lần lượt được ban hành vào năm 2007 và 2019, ông Nguyễn Ngọc Điệp đề nghị dự án luật làm rõ mục tiêu, cơ chế quản lý, giám sát, khen thưởng và xử lý vi phạm.

Bởi vì, hành lang pháp lý chỉ có thể đi vào thực tế khi xác định rõ trách nhiệm giám sát và chế tài. Những vấn đề như vượt lưu lượng khai thác, vi phạm hành lang tuyến ống, gây ô nhiễm nguồn nước, sử dụng nước sai mục đích hoặc đồng hồ không đúng quy cách đều cần có cơ chế xử lý cụ thể. Phạm vi điều chỉnh cũng phải bao quát cả đơn vị cấp nước và người sử dụng nước.

Thực tế đã xuất hiện các đơn vị cấp nước cấp hai, cấp ba, trong khi quy định cũ chủ yếu đề cập đơn vị cấp nước đầu mối. Trường hợp có đơn vị tại Hà Nội thu giá nước 27.000 đồng/m³ cũng được nêu để đặt vấn đề về trách nhiệm giám sát. Nước sạch là mặt hàng đặc biệt, vì vậy giá bán phải dựa trên chi phí đầu tư, kinh doanh, khả năng chi trả của người dân và sự phê duyệt của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.

Một nội dung khác được VWSA đề nghị làm rõ là việc tiếp thu các ý kiến đã gửi từ năm 2023. Tài liệu dự thảo khi đó gồm bảy chương; đến nay cấu trúc cơ bản vẫn được giữ lại nhưng đã xuất hiện thêm những nội dung liên quan đến chuyển đổi số và PPP. Vì vậy, cần bảo đảm sự thống nhất giữa dự thảo luật và phiếu tham vấn để các cơ quan, doanh nghiệp có đủ căn cứ góp ý.

Về nguồn lực, đầu tư của Nhà nước cho cấp, thoát nước còn hạn chế, trong khi nhu cầu vốn rất lớn. Theo số liệu được nêu tại hội thảo, tổng lượng nước thải khoảng 14 triệu m³/ngày đêm nhưng tỷ lệ được xử lý mới đạt khoảng 15%. Nhiều nhà đầu tư nước ngoài quan tâm đến lĩnh vực này nhưng cần một cơ chế rõ ràng trước khi bỏ vốn.

Pháp luật về PPP đã được ban hành từ năm 2020, cùng Nghị định số 35 của Chính phủ, nhưng ngành Cấp, Thoát nước vẫn thiếu hướng dẫn cụ thể. Trong khi giao thông có thêm các thông tư hướng dẫn triển khai PPP, lĩnh vực nước chưa có cơ sở tương tự. Mức thu dịch vụ xử lý nước thải tại một số đô thị hiện khoảng 10%, 20% hoặc 30%, chủ yếu chỉ đủ cho vận hành, chưa tạo được nguồn lực tái đầu tư.

Do đó, Luật Cấp, Thoát nước không cần quy định lại toàn bộ nội dung của pháp luật PPP, nhưng phải có điều khoản làm căn cứ hướng dẫn riêng về phạm vi dự án, nội dung thực hiện và điều kiện hợp đồng. Đây là yêu cầu cần thiết do nước sạch và xử lý nước thải có tính chất đặc thù so với nhiều lĩnh vực khác.

VWSA cho biết sẽ tiếp tục phối hợp với cơ quan soạn thảo, tổng hợp ý kiến hội viên và đề xuất các chính sách phù hợp, phục vụ phát triển ngành nước, dân sinh và các hoạt động kinh tế.

Bộ Xây dựng đề nghị các cơ quan, địa phương, hiệp hội, doanh nghiệp, chuyên gia và nhà khoa học tiếp tục gửi ý kiến bằng văn bản. Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng sẽ tổng hợp, tiếp thu, giải trình và hoàn thiện hồ sơ chính sách theo tiến độ.

Mai Thanh