Đưa Luật Tài nguyên nước vào cuộc sống: Chủ động nguồn nước, nâng cao hiệu quả vận hành

Ngày 20/10/2026, tại Hà Nội, Cục Quản lý tài nguyên nước phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo “Đưa Luật Tài nguyên nước vào cuộc sống: Chủ động nguồn nước, điều hòa và vận hành hiệu quả”. Hội thảo tập trung nhận diện những khó khăn trong quản lý, khai thác, điều hòa và phân phối tài nguyên nước; trao đổi giải pháp đổi mới phương thức quản trị, ứng dụng khoa học công nghệ và bảo đảm an ninh nguồn nước trước những thách thức của biến đổi khí hậu.

Phát biểu khai mạc hội thảo, bà Lý Thị Hồng Điệp, Phó Tổng Biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh: "Nước không phải là nguồn tài nguyên vô hạn". Trong khi nhu cầu khai thác, sử dụng nước ngày càng tăng, biến đổi khí hậu, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn và các hiện tượng thời tiết cực đoan đang tạo thêm áp lực đối với công tác quản lý tài nguyên nước.

Thực tiễn này đòi hỏi thay đổi tư duy và phương thức quản trị, từ quản lý nguồn nước sang quản trị an ninh nguồn nước; từ ứng phó bị động sang chủ động dự báo, điều hòa, phân phối; từ khai thác đơn thuần sang sử dụng tiết kiệm, hiệu quả, gắn với bảo vệ và phục hồi nguồn nước.

Luật Tài nguyên nước năm 2023, có hiệu lực từ ngày 01/7/2024, đã tạo lập nền tảng pháp lý quan trọng cho quá trình chuyển đổi đó. Tuy nhiên, hiệu quả của chính sách phụ thuộc vào khả năng tổ chức thực hiện, sự phối hợp giữa các ngành, địa phương và những chuyển biến cụ thể trong hoạt động quản lý, khai thác, sử dụng nước.

Theo bà Điệp, việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật không chỉ giúp người dân, doanh nghiệp hiểu và thực hiện đúng quy định mà còn góp phần phát hiện những bất cập, khoảng trống giữa chính sách và thực tiễn, từ đó kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét, tháo gỡ.

Quản lý thống nhất theo lưu vực sông

Giới thiệu những nội dung trọng tâm của Luật Tài nguyên nước năm 2023 và các văn bản hướng dẫn thi hành, ThS. Nguyễn Thị Phương, Phó Trưởng phòng Lưu vực sông Hồng - Thái Bình, Cục Quản lý tài nguyên nước cho biết: "Luật gồm 10 chương, 86 điều, quy định việc bảo vệ, điều hòa, phân phối, khai thác, sử dụng và phục hồi nguồn nước". 

Nguyên tắc xuyên suốt là quản lý thống nhất theo lưu vực sông, nguồn nước, kết hợp với địa giới hành chính. Việc khai thác, sử dụng nước phải phù hợp với khả năng đáp ứng của nguồn nước, quy hoạch và phương án điều hòa, phân phối, bảo đảm tiết kiệm, hiệu quả, phục vụ nhiều mục đích.

Trong đó, nội dung về điều hòa, phân phối tài nguyên nước có thể coi là "trái tim" của Luật Tài nguyên nước, với các công cụ như Xây dựng kịch bản nguồn nước, kế hoạch phương án điều hòa  phân phối tài nguyên nước; Chiến lược quy hoạch về tài nguyên nước;... 

Ngoài ra, Danh mục lưu vực sông, danh mục nguồn nước là căn cứ triển khai các hoạt động quản lý. Hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu tài nguyên nước quốc gia được tổ chức tập trung, thống nhất trên toàn quốc. Công tác điều tra chú trọng đánh giá, kiểm kê tài nguyên nước, xác định danh mục hồ, ao, đầm, phá không được san lấp, xác định dòng chảy tối thiểu trên sông, suối, phân vùng chức năng nguồn nước…

Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố kịch bản nguồn nước trên các lưu vực sông thuộc danh mục lưu vực sông liên tỉnh phải lập quy hoạch. Trên cơ sở đó, UBND các tỉnh và các ngành khai thác nước lập kế hoạch khai thác, sử dụng tài nguyên nước…

Ứng dụng công nghệ trong vận hành hồ đập

Từ góc độ vận hành công trình, GS. Nguyễn Quốc Dũng, Chủ tịch Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam cho rằng, ứng dụng khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao hiệu quả vận hành hồ chứa, liên hồ chứa và khai thác bền vững tài nguyên nước.

Theo GS. Nguyễn Quốc Dũng, mặc dù hành lang pháp lý từng bước được hoàn thiện, song việc thể chế hóa chính sách còn chậm; cơ chế quản lý hồ thủy lợi và thủy điện trên cùng lưu vực sông chưa đồng bộ. Hiện chỉ khoảng 17% hồ chứa được trang bị thiết bị khí tượng thủy văn chuyên dùng tự động. Dữ liệu còn phân tán, thiếu chuẩn kết nối thống nhất, trong khi năng lực ứng dụng công nghệ và hệ thống quy chuẩn kỹ thuật chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn.

Trước thực trạng này, GS. Nguyễn Quốc Dũng đề xuất chuyển trọng tâm từ nghiên cứu theo thế mạnh riêng của từng đơn vị sang giải quyết các bài toán thực tế tại từng lưu vực sông. Cùng với đó, cần bố trí kinh phí thường xuyên để cập nhật dữ liệu, bảo trì và nâng cấp mô hình sau khi kết thúc các đề tài, dự án, tránh lãng phí nguồn lực nghiên cứu.

Đối với việc hoàn thiện thể chế chính sách, GS. Nguyễn Quốc Dũng kiến nghị xây dựng bộ quy chuẩn quốc gia thống nhất về an toàn đập và hệ thống quan trắc khí tượng thủy văn, áp dụng cho cả hồ thủy điện và hồ thủy lợi. Đồng thời, cần ban hành định mức kinh tế - kỹ thuật đối với dịch vụ DSS, tạo cơ sở thuê hạ tầng công nghệ, chuyên gia và thúc đẩy xã hội hóa.

Thêm vào đó, công tác đào tạo nhân lực cần được chú trọng. Cán bộ quản lý, nhân viên vận hành cần được thực hành trên mô hình số, công cụ mô phỏng các tình huống khẩn cấp. Vai trò tư vấn, phản biện độc lập của các tổ chức xã hội - nghề nghiệp cũng cần được phát huy trong thẩm định an toàn đập, đánh giá quy trình vận hành và kiểm định hệ thống DSS.

Chủ động điều hòa, phân phối trước nguy cơ thiếu nước

Trong khuôn khổ hội thảo, tọa đàm “Một nguồn nước - nhiều nhu cầu: Điều hòa và phân phối thế nào cho hiệu quả” tập trung thảo luận yêu cầu cân đối nguồn nước giữa các mục đích sử dụng, nhất là trong bối cảnh diễn biến khí hậu ngày càng khó lường.

ThS. Nguyễn Thị Phương Hoa, Trưởng phòng Lưu vực sông Nam Trung Bộ, Cục Quản lý tài nguyên nước cho biết, trong tháng 6 - 8/2026, dòng chảy trên hầu hết sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn 11 - 75% so với trung bình nhiều năm. Dù một số lưu vực xuất hiện mưa lũ trong tháng 9, tình trạng thiếu hụt dòng chảy vẫn phổ biến.

Để đưa các căn cứ này vào thực tiễn, cần xây dựng cơ sở dữ liệu đầy đủ, kết hợp mô hình toán, phần mềm tính toán với hệ thống giám sát, quan trắc các công trình khai thác, sử dụng nước trên nền tảng số. Khi dữ liệu được cập nhật thường xuyên, liên tục, các công cụ hỗ trợ ra quyết định sẽ giúp cơ quan quản lý đánh giá tình hình, điều chỉnh chế độ vận hành hồ chứa và từng bước hướng tới điều hòa, phân phối nước theo thời gian thực.

Cùng với đó, cần tăng cường phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương và chủ công trình trong chia sẻ, cập nhật, tích hợp dữ liệu và tổ chức vận hành, bảo đảm các phương án điều hòa, phân phối nước phù hợp với diễn biến nguồn nước và nhu cầu sử dụng thực tế.

Hội thảo là diễn đàn trao đổi giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học và các bên liên quan về việc triển khai Luật Tài nguyên nước năm 2023. Những vấn đề được đặt ra cho thấy, bên cạnh hoàn thiện cơ chế, chính sách, cần tăng cường kết nối dữ liệu, đổi mới công nghệ và nâng cao hiệu quả phối hợp trong quản lý, vận hành công trình. Đây là những yếu tố quan trọng để đưa các quy định của Luật vào thực tiễn, góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước và sử dụng tài nguyên nước tiết kiệm, hiệu quả, bền vững.

Khiêm Anh