Hà Nội và bài toán giữ không gian cho nước

Quy hoạch thoát nước không thể đi sau phát triển đô thị

Khoảng cuối tháng 5, đầu tháng 6/2026 sau những ngày nắng nóng kéo dài, Hà Nội liên tiếp xuất hiện các trận mưa lớn kèm dông, sấm sét và gió giật mạnh. Mưa đến nhanh, cường độ lớn khiến nhiều tuyến đường nội đô bị ngập cục bộ, có nơi nước dâng cao, phương tiện di chuyển khó khăn. Với người dân Thủ đô, cảnh mưa lớn rồi ngập đường không còn xa lạ. Nhưng sự quen thuộc ấy không có nghĩa là có thể chấp nhận tình trạng này kéo dài. Khi đô thị tiếp tục mở rộng, áp lực lên hệ thống thoát nước ngày càng lớn, bài toán chống ngập cần được nhìn từ quy hoạch, sử dụng đất đến cách giữ lại không gian cho nước trong từng khu đô thị.

Tình trạng úng ngập sau các trận mưa lớn tại Hà Nội, được các chuyên gia nhận định do nhiều nguyên nhân. Bên cạnh yếu tố khách quan như mưa lớn, lượng mưa phân bố không đều và tác động của biến đổi khí hậu, những hạn chế trong phát triển đô thị, quản lý quy hoạch và sử dụng đất không hợp lý cũng tạo sức ép lớn lên hệ thống thoát nước.

Theo GS.TS. Trần Đức Hạ, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cấp Thoát nước và Môi trường (thuộc Hội Cấp Thoát nước Việt Nam), Hà Nội là đô thị có tốc độ đô thị hóa nhanh. Sự phát triển của hệ thống hạ tầng đô thị không theo kịp tốc độ này, khiến quy hoạch đô thị vốn đã thiếu đồng bộ lại càng khó kiểm soát được chặt chẽ. Từ đó, các vấn đề về hạ tầng kỹ thuật, trong đó có hạ tầng cấp thoát nước phải chịu tác động trực tiếp.

Trong quá trình phát triển đô thị, quy hoạch cấp thoát nước có nhiều thời điểm chưa được đặt đúng vị trí so với quy hoạch đô thị, quy hoạch giao thông và quy hoạch công trình. Nhiều khu vực đã có đường, có công trình dân dụng trước hệ thống thoát nước. Hạ tầng thoát nước chỉ được bổ sung hoặc điều chỉnh sau khi mật độ xây dựng, số lượng cư dân và nhu cầu sử dụng đất đã tăng cao.

Cách phát triển này làm cho hệ thống thoát nước phải tiếp nhận lượng nước mưa lớn hơn trong thời gian ngắn. Trong các khu đô thị mới, các tuyến đường, công trình cao tầng và mặt phủ bê tông,… liên tục mở rộng làm cho lượng nước chảy tràn bề mặt tăng lên. Nếu hệ thống cống, hồ điều hòa, mương tiêu, trạm bơm và công trình thoát nước đầu mối không được tính toán đầy đủ và thiết kế đồng bộ ngay từ đầu, nguy cơ các công trình thoát nước bị quá tải sẽ xuất hiện trong các trận mưa lớn.

Một vấn đề khác được GS.TS. Trần Đức Hạ nhắc đến là công tác quản lý đô thị và quản lý xây dựng chưa thật sự chặt chẽ, đồng bộ. Việc kiểm soát cao độ nền, mật độ xây dựng, không gian cây xanh, mặt nước và hệ thống thoát nước trong các khu vực phát triển mới có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng tiêu thoát nước của đô thị.

Thực tế cho thấy, chống ngập không thể chỉ xử lý sau khi điểm ngập đã hình thành. Nếu quy hoạch thoát nước đi sau quy hoạch phát triển đô thị và giao thông, các giải pháp kỹ thuật sẽ phải chạy theo những áp lực đã phát sinh. Vì vậy, quy hoạch các công trình hạ tầng thoát nước cần được tính toán và quy hoạch cùng với sử dụng đất, giao thông, công trình xây dựng cũng như được tính đến trong tổ chức không gian đô thị ngay từ giai đoạn đầu.

Giữ không gian cho nước trong từng khu đô thị

Theo GS.TS. Trần Đức Hạ, trong quản lý và sử dụng đất, nhiều chủ đầu tư cũng như người dân thường quan tâm đến diện tích đất xây dựng, nhưng chưa tính đầy đủ đến tỷ lệ giữa mặt phủ thấm nước và mặt phủ không thấm nước. Khi tỷ lệ này mất cân đối, hệ thống thủy văn đô thị bị ảnh hưởng, trong đó có cả nước mặt và nước ngầm.

Mặt phủ không thấm nước gồm bê tông, nhựa đường, mái nhà, sân bãi lát cứng và các bề mặt làm nước mưa khó thẩm thấu xuống đất. Khi diện tích này tăng nhanh, nước mưa không còn đủ không gian thấm tự nhiên mà chảy dồn về hệ thống cống. Lưu lượng nước tập trung lớn trong thời gian ngắn làm tăng áp lực cho các tuyến thoát nước, nhất là tại những khu vực thấp trũng hoặc có cao độ nền không đồng bộ với khu vực xung quanh.

Mặt phủ thấm nước, cây xanh, mặt nước và các không gian mở giúp giữ lại một phần nước mưa, làm chậm dòng chảy tràn và hỗ trợ bổ cập nước ngầm. Đây là những yếu tố cần được xem xét trong quá trình quy hoạch và cấp phép xây dựng, thay vì chỉ tính đến diện tích công trình hoặc chỉ tiêu sử dụng đất.

GS.TS. Trần Đức Hạ cho rằng việc xây dựng, quản lý và sử dụng đất cần dựa trên điều kiện khí hậu, thời tiết, địa hình từng khu vực và đặc điểm thủy văn đô thị. Trong đó, nước mặt và nước ngầm phải được nghiên cứu để cân đối tỷ lệ mặt phủ cho hợp lý. Như thế sẽ giảm áp lực cho hệ thống thoát nước, đồng thời giữ lại một phần khả năng điều tiết tự nhiên của đô thị.

Cùng với mặt phủ, cao độ nền cũng là yếu tố cần được kiểm soát trong phát triển đô thị. Việc tôn nền, thiết kế nền nhà, đường giao thông và hệ thống cống phải bảo đảm độ dốc phù hợp để nước mưa có thể thoát tự nhiên. Đối với nước thải, hệ thống cống cũng cần đủ độ dốc để bảo đảm khả năng tự chảy. Nếu cao độ nền giữa khu mới và khu hiện hữu không thống nhất, nước mưa dễ bị dồn về các vùng thấp, gây ngập cục bộ sau mưa lớn.

Trong các khu đô thị, việc xác định cốt thoát nước cần được coi là một phần của quy hoạch hạ tầng kỹ thuật. Cốt nền, cốt đường, cao độ miệng thu, hướng thoát nước và khả năng kết nối với hệ thống cống tập trung phải được tính toán đồng bộ. Khi mỗi khu vực phát triển tự điều chỉnh cao độ mà thiếu liên kết với không gian xung quanh, hệ thống thoát nước chung sẽ bị chia cắt và phát sinh điểm nghẽn.

Hà Nội vẫn cần các cống thoát nước, hồ điều hòa, tuyến mương tiêu thoát đầu mối và trạm bơm để ứng phó với mưa lớn. Tuy nhiên, hiệu quả chống ngập còn phụ thuộc vào cách đô thị được quy hoạch, xây dựng và quản lý từ từng khu đất, tuyến đường đến các khu dân cư. Khi không gian cho nước được giữ lại trong quá trình phát triển, hệ thống thoát nước sẽ giảm bớt áp lực và vận hành ổn định hơn trong các trận mưa lớn.

Tường Thư