Bể điều tiết ngầm: Từ công trình kỹ thuật đến tư duy quản lý nước mưa hiện đại

Lần đầu tiên, Hà Nội đưa mục tiêu xây dựng tối thiểu 10 bể điều tiết ngầm vào Đề án xử lý úng ngập khu vực nội thành giai đoạn 2026-2030. Không chỉ là một giải pháp kỹ thuật nhằm giảm áp lực cho hệ thống thoát nước, bể điều tiết ngầm còn phản ánh sự chuyển dịch trong tư duy quản lý nước mưa đô thị - từ "thoát nước càng nhanh càng tốt" sang "giữ nước, điều tiết nước và thích ứng với biến đổi khí hậu".

Khi đô thị không thể mãi "chạy theo" những trận mưa lớn

Mỗi mùa mưa đến, câu chuyện ngập úng lại trở thành nỗi lo thường trực của người dân Hà Nội. Chỉ cần một trận mưa lớn kéo dài vài giờ, nhiều tuyến phố vốn là huyết mạch giao thông của thành phố có thể rơi vào tình trạng ùn tắc do nước ngập.

Theo Đề án "Xử lý úng ngập khu vực nội thành Hà Nội, giai đoạn 2026 - 2030", khu vực nội thành còn 30 điểm úng ngập thường xuyên, phân bổ theo từng lưu vực: 16 điểm tại lưu vực Tô Lịch, 8 điểm tại lưu vực Tả Nhuệ, 1 điểm tại lưu vực Hữu Nhuệ, 3 điểm tại lưu vực Long Biên, 2 điểm tại lưu vực Đông Anh. Đây là các điểm ngập không còn là hiện tượng bất thường mà là tồn tại lặp đi lặp lại, cần xử lý dứt điểm trong giai đoạn 2026 – 2030.

Thực tế cho thấy, dù nhiều dự án thoát nước đã được triển khai trong hơn hai thập kỷ qua, nguy cơ ngập úng vẫn chưa được khắc phục triệt để. Nguyên nhân không chỉ đến từ những hạn chế của hệ thống hạ tầng hiện hữu mà còn xuất phát từ các yếu tố mới như BĐKH và quá trình đô thị hóa nhanh chóng.

Các số liệu quan trắc khí tượng cho thấy tần suất xuất hiện các trận mưa lớn cường độ cao đang có xu hướng gia tăng. Trong khi đó, diện tích mặt phủ bê tông, nhựa đường và các công trình xây dựng ngày càng mở rộng khiến khả năng thấm nước tự nhiên của đô thị suy giảm đáng kể. Điều này đồng nghĩa với việc phần lớn lượng nước mưa sẽ nhanh chóng đổ dồn vào hệ thống cống thoát nước trong một khoảng thời gian ngắn, tạo áp lực rất lớn cho hạ tầng kỹ thuật. Trong bối cảnh đó, Hà Nội đang đứng trước yêu cầu phải tìm kiếm những giải pháp mới, không chỉ nhằm xử lý tình trạng ngập úng trước mắt mà còn hướng tới xây dựng một hệ thống thoát nước có khả năng thích ứng với các điều kiện khí hậu cực đoan trong tương lai.

Trong nhiều năm qua, hồ điều hòa được xem là một trong những công cụ hữu hiệu giúp Hà Nội giảm áp lực cho hệ thống thoát nước. Các hồ như Yên Sở, Linh Đàm, Định Công… hay hồ điều hòa tại nhiều khu đô thị mới đã góp phần quan trọng trong việc lưu giữ nước mưa, điều tiết dòng chảy và giảm ngập cho khu vực xung quanh. Tuy nhiên, cùng với tốc độ phát triển đô thị, việc tìm kiếm quỹ đất để xây dựng các hồ điều hòa mới ngày càng trở nên khó khăn. Giá trị đất đai tăng cao khiến việc dành những khu đất lớn cho hạ tầng thoát nước không còn dễ dàng như trước. Đó cũng là lý do Hà Nội bắt tay triển khai xây dựng bể điều tiết ngầm, một giải pháp đã được nhiều thành phố trên thế giới áp dụng.

Không gian ngầm - nguồn lực mới cho hạ tầng chống ngập

Một trong những khó khăn lớn nhất đối với các đô thị hiện nay là quỹ đất dành cho hạ tầng kỹ thuật ngày càng hạn chế. Chính vì thế, không gian ngầm đang được xem là một nguồn lực mới cho phát triển hạ tầng đô thị. Theo định hướng phát triển hệ thống thoát nước của Hà Nội, thành phố sẽ nghiên cứu xây dựng các bể điều tiết ngầm tại các vị trí phù hợp.

Nếu hồ điều hòa là những "túi chứa nước" trên mặt đất thì bể điều tiết ngầm có thể hiểu là những "hồ chứa nước dưới lòng đất". Những công trình này sẽ được xây dựng bên dưới các công viên, quảng trường, sân thể thao, trường học hoặc bãi đỗ xe, tận dụng không gian ngầm để lưu giữ nước mưa trong thời gian ngắn. Khi mưa lớn xảy ra, nước sẽ được dẫn vào bể thay vì dồn toàn bộ vào hệ thống cống. Sau khi mưa kết thúc và mực nước trong hệ thống thoát nước giảm xuống, lượng nước này sẽ được xả dần hoặc bơm về các tuyến tiêu thoát chính. Nhờ đó, lưu lượng nước đổ vào hệ thống trong thời điểm cao nhất được giảm đáng kể, góp phần hạn chế tình trạng quá tải cục bộ.

Tại Thông báo số 38/TB-VP ngày 27/5 của UBND Thành phố Hà Nội, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Trương Việt Dũng giao Sở Xây dựng phối hợp với các sở, ngành và chính quyền địa phương rà soát quỹ đất, lựa chọn tối thiểu 10 vị trí để triển khai thí điểm xây dựng các bể điều tiết ngầm. Các phương án đầu tư phải xác định rõ dung tích chứa, giải pháp thu gom nước mưa, cơ chế xả chậm sau mưa cũng như các yêu cầu về an toàn vận hành, vệ sinh môi trường và kiểm soát côn trùng. Theo định hướng ban đầu, Hà Nội đặt mục tiêu bổ sung khoảng 150.000 m³ dung tích chứa nước mưa phân tán thông qua hệ thống bể điều tiết ngầm, qua đó giảm áp lực cho mạng lưới thoát nước trong những thời điểm mưa lớn. Một số công trình dự kiến sẽ được ưu tiên triển khai ngay trong giai đoạn 2026 - 2027, tạo cơ sở đánh giá hiệu quả để nhân rộng trong những năm tiếp theo.

Đây được xem là một trong những giải pháp kỹ thuật đáng chú ý trong chiến lược chống ngập mới của Hà Nội. Bên cạnh việc giảm ngập, các bể điều tiết ngầm còn có thể đóng vai trò như một phần của hệ thống quản lý nước mưa tổng hợp, kết hợp với hồ điều hòa, trạm bơm, mạng lưới cống thoát nước và các giải pháp hạ tầng xanh.

Từ chống ngập đến quản lý nước mưa đô thị

Hiện tại, Hà Nội đã hoàn thành và đưa vào vận hành 2 công trình bể chứa nước ngầm là Bể ngầm phố Nguyễn Khuyến được vận hành từ năm 2022, có dung tích chứa khoảng 2.000 m3 và Bể ngầm chợ Hàng Da, hoàn thành vào đầu tháng 5/2026 với dung tích chứa 2.500 m3.

Mặc dù còn khá mới tại Việt Nam, bể điều tiết ngầm không phải là giải pháp xa lạ trên thế giới. Tại Nhật Bản, nhiều thành phố đã xây dựng các công trình điều tiết nước ngầm quy mô lớn nhằm ứng phó với mưa bão và lũ lụt đô thị. Các hệ thống này có khả năng lưu giữ hàng trăm nghìn mét khối nước trước khi điều tiết dần ra sông hoặc hệ thống tiêu thoát. Singapore cũng áp dụng nhiều giải pháp lưu giữ nước mưa dưới lòng đất kết hợp với các hồ chứa, công viên và hạ tầng xanh để xây dựng mô hình đô thị có khả năng chống chịu cao trước BĐKH. Trong khi đó, Seoul (Hàn Quốc) đã phát triển nhiều bể điều tiết ngầm dưới các công viên và quảng trường nhằm giảm áp lực cho hệ thống thoát nước trong mùa mưa.

Việc Hà Nội nghiên cứu xây dựng các bể điều tiết ngầm không đơn thuần xuất phát từ nhu cầu giảm ngập trước mắt. Đây còn là một phần trong xu hướng chuyển đổi tư duy quản lý nước mưa đô thị, từ "thoát nước càng nhanh càng tốt" sang "giữ nước, điều tiết nước và sử dụng nước hiệu quả".

Nhiều chuyên gia nhận định rằng trong tương lai, nước mưa sẽ ngày càng được coi là một nguồn tài nguyên thay vì chỉ là đối tượng cần tiêu thoát. Nếu được kết nối với các hệ thống xử lý và tái sử dụng phù hợp, lượng nước lưu giữ trong các bể điều tiết ngầm có thể phục vụ tưới cây, rửa đường hoặc bổ sung cho các hồ cảnh quan. Cách tiếp cận này phù hợp với mô hình "Thành phố bọt biển" mà Hà Nội đang nghiên cứu triển khai. Theo đó, đô thị không chỉ tập trung vào việc xây dựng các công trình thoát nước mà còn tăng cường khả năng hấp thụ, lưu giữ và tái sử dụng nước mưa ngay trong lòng đô thị.

Phát biểu tại Chương trình "Hà Nội chuyển động" với chủ đề "Hà Nội chủ động chống ngập, thích ứng với mưa bão" do Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội thực hiện ngày 2/6, GS.TS.Trần Đức Hạ, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cấp thoát nước và Môi trường (IWASSE) cho rằng: Trong hàng chục năm tới Hà Nội chưa thể tạo thành những "thành phố bọt biển" được, mà cần chú trọng nghiên cứu thoát nước cả vùng. Ngoài cống, hồ, bể chứa nước mưa ngầm, thành phố cần tận dụng các diện tích đô thị còn lại, như dưới bãi đỗ xe, công viên để giữ nước mưa và tái sử dụng cho mục đích dự trữ phục vụ hoạt động đô thị, hoặc bổ cập cho nước ngầm của thành phố.

Dù còn nhiều thách thức về nguồn vốn, công nghệ và quản lý vận hành, việc đưa bể điều tiết ngầm vào Đề án xử lý úng ngập giai đoạn 2026 - 2030 cho thấy Hà Nội đang chủ động tìm kiếm những giải pháp mới để thích ứng với các điều kiện phát triển đô thị hiện đại. Có thể thấy đây không chỉ là sự xuất hiện của một loại hình công trình mới mà còn phản ánh sự thay đổi trong tư duy quản lý nước đô thị. Trong bối cảnh BĐKH tiếp tục làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan, những giải pháp như bể điều tiết ngầm có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ thống hạ tầng thoát nước của Hà Nội trong tương lai.

Hà Thắm