El Nino trở lại, doanh nghiệp cấp nước cần rà soát sớm hồ sơ khai thác

Không để cấp nước an toàn trở thành rủi ro pháp lý

Theo các cơ quan khí tượng, El Nino có khả năng duy trì từ nửa cuối năm 2026 sang đầu năm 2027. Trong kịch bản bất lợi, nền nhiệt tại nhiều khu vực có thể cao hơn trung bình nhiều năm, nắng nóng xuất hiện nhiều hơn, lượng mưa thiếu hụt trên diện rộng, nhất là tại Trung Bộ, Tây Nguyên, Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).

Với doanh nghiệp cấp nước, diễn biến này sẽ tác động trực tiếp đến kế hoạch vận hành mùa khô. Khi nắng nóng kéo dài, nhu cầu sử dụng nước sinh hoạt tại đô thị, khu công nghiệp, khu du lịch và các địa bàn đông dân thường tăng nhanh. Ở một số thời điểm cao điểm, nhu cầu nước có thể tăng mạnh hơn so với ngày thường, trong khi nguồn nước thô lại suy giảm do thiếu mưa, hạn hán hoặc xâm nhập mặn.

Tại ĐBSCL, nguy cơ hạn hán và xâm nhập mặn có thể ảnh hưởng đến các cửa lấy nước, làm giảm thời gian khai thác an toàn trong ngày, tăng chi phí xử lý hoặc buộc nhà máy phải điều chỉnh chế độ vận hành. Ở Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, nhiều hệ thống cấp nước phụ thuộc vào hồ chứa, sông suối nhỏ hoặc nguồn nước dưới đất, nên rủi ro suy giảm lưu lượng trong mùa khô cần được tính toán sớm.

Trong điều kiện đó, nhiều nhà máy nước có thể phải vận hành gần công suất tối đa trong thời gian dài. Một số đơn vị có thể phát sinh nhu cầu khai thác vượt lưu lượng được ghi trong giấy phép tài nguyên nước để đáp ứng nhu cầu cấp nước sinh hoạt trước mắt.

Trước cảnh báo El Nino có thể tác động mạnh đến nguồn nước trong thời gian tới, Chủ tịch Hội Cấp Thoát nước Việt Nam (VWSA) Nguyễn Ngọc Điệp gửi khuyến nghị tới các hội viên: Nước sạch sinh hoạt là loại hàng hóa đặc biệt, gắn trực tiếp với sức khỏe, an sinh xã hội và ổn định đời sống nhân dân. Trong điều kiện thiên tai, hạn hán hoặc nắng nóng cực đoan, việc bảo đảm cấp nước liên tục cần được xem là nhiệm vụ ưu tiên. Tuy nhiên, ưu tiên bảo đảm nước sạch cho người dân không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có thể để phát sinh tình trạng khai thác vượt lưu lượng cấp phép mà không có hồ sơ, báo cáo và phương án pháp lý đi kèm. Đây là vấn đề cần được nhận diện sớm, nhất là khi quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tài nguyên nước đã được ban hành, còn hoạt động cấp phép, gia hạn và điều chỉnh giấy phép khai thác tài nguyên nước phải thực hiện theo quy định hiện hành.

Theo Chủ tịch VWSA, trong thực tế vận hành, doanh nghiệp cấp nước có thể rơi vào tình thế khó. Nếu không tăng công suất khai thác, hệ thống có nguy cơ không đáp ứng đủ nhu cầu nước sinh hoạt. Nếu tăng công suất nhưng chưa được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận hoặc chưa hoàn thiện hồ sơ điều chỉnh, doanh nghiệp có thể đối mặt với rủi ro pháp lý do khai thác vượt lưu lượng ghi trong giấy phép.

Rủi ro này rõ hơn với các đơn vị đang khai thác nước dưới đất, vận hành tại vùng thường xuyên thiếu nước, khu vực xâm nhập mặn hoặc địa bàn có tốc độ tăng dân số, tăng nhu cầu sản xuất và dịch vụ nhanh hơn công suất nguồn đã được cấp phép.

Cần báo cáo sớm và hướng dẫn rõ

Chủ tịch VWSA cũng nhắc nhở các doanh nghiệp cấp nước không nên chờ đến khi thiếu nước cục bộ mới chuẩn bị hồ sơ. Các đơn vị cần rà soát giấy phép hiện có, lưu lượng được phép khai thác, công suất thiết kế, công suất vận hành thực tế, nguồn nước dự phòng và số liệu quan trắc trong những năm gần đây.

Việc rà soát này giúp doanh nghiệp xác định sớm nguy cơ phải tăng khai thác trong mùa khô 2026 - 2027. Với những đơn vị có khả năng vượt lưu lượng được cấp phép, cần chủ động làm việc với cơ quan quản lý tài nguyên nước tại địa phương để được hướng dẫn hồ sơ điều chỉnh, nâng công suất, gia hạn hoặc bổ sung phương án khai thác trong tình huống bất thường.

Theo quy định về cấp phép khai thác tài nguyên nước, các trường hợp có nhu cầu điều chỉnh lưu lượng khai thác, thay đổi chế độ khai thác hoặc nguồn nước không bảo đảm việc cung cấp nước bình thường phải thực hiện thủ tục điều chỉnh giấy phép theo quy định. Vì vậy, chuẩn bị hồ sơ sớm là cách để doanh nghiệp vừa bảo đảm nhiệm vụ cấp nước sinh hoạt, vừa hạn chế rủi ro trong quá trình thanh tra, kiểm tra hoặc xử lý vi phạm hành chính.

Cùng với hồ sơ pháp lý, doanh nghiệp cần cập nhật kế hoạch cấp nước an toàn theo hướng sát hơn với nguy cơ El Nino. Nội dung trọng tâm gồm nguồn nước thô, công suất xử lý, phương án khai thác nguồn dự phòng, kịch bản vận hành khi độ mặn hoặc độ đục tăng, khả năng duy trì chất lượng nước sau xử lý và phương án thông tin tới khách hàng khi nguồn nước biến động.

Đối với khu vực có nguy cơ xâm nhập mặn, doanh nghiệp cần theo dõi sát bản tin thủy văn, độ mặn, triều cường và vận hành điểm lấy nước theo khung giờ an toàn. Với khu vực phụ thuộc nước dưới đất, cần kiểm soát mực nước, lưu lượng khai thác và nguy cơ suy giảm tầng chứa nước. Với hệ thống lấy nước từ hồ chứa, cần phối hợp với đơn vị quản lý hồ để cập nhật dung tích, dòng chảy đến, lịch xả và nhu cầu sử dụng nước hạ du.

Điểm cần làm ngay là thiết lập cơ chế báo cáo sớm giữa doanh nghiệp cấp nước và cơ quan quản lý nhà nước. Khi có dấu hiệu nhu cầu tăng bất thường hoặc nguồn nước suy giảm, doanh nghiệp cần báo cáo bằng văn bản về tình hình khai thác, công suất vận hành, nguy cơ thiếu nước và phương án xử lý.

Lãnh đạo VWSA đề nghị, các cơ quan quản lý cần hướng dẫn rõ cho những doanh nghiệp cấp nước phải tăng khai thác để bảo đảm nước sinh hoạt trong điều kiện hạn hán, xâm nhập mặn hoặc nắng nóng cực đoan. Hướng dẫn cần làm rõ hồ sơ phải nộp, thẩm quyền tiếp nhận, thời gian xử lý, cơ chế báo cáo trong tình huống cấp bách và trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc quan trắc, ghi chép, lưu trữ số liệu khai thác.

Khi quy trình được chuẩn bị trước, hoạt động khai thác trong giai đoạn cao điểm sẽ được kiểm soát tốt hơn, hạn chế tình trạng doanh nghiệp vận hành theo sức ép thực tế nhưng thiếu căn cứ pháp lý. Đây cũng là cách bảo vệ các đơn vị đang thực hiện nhiệm vụ cung cấp nước sạch cho người dân, nhất là tại những địa bàn thường xuyên chịu tác động của hạn hán và xâm nhập mặn.

Mai Thanh