Nước sạch - nền tảng lặng lẽ cho một đặc khu xanh

Giá trị của từng giọt nước nơi đảo xa

Với Côn Đảo, nước ngọt chưa bao giờ là điều hiển nhiên. Trước khi các hồ chứa nước mặt được đầu tư, cải tạo đồng bộ, việc bảo đảm nước sinh hoạt hằng ngày cho người dân từng là bài toán khó, kéo dài qua nhiều năm và in sâu vào ký ức người dân đảo.

Toàn bộ quần đảo có 16 hòn đảo lớn nhỏ, nhưng chỉ đảo Côn Sơn là nơi duy nhất có điều kiện tích trữ nước ngọt tương đối ổn định. Địa hình dốc, nền đá granite chiếm ưu thế khiến nước mưa thoát ra biển rất nhanh. Các tầng chứa nước ngầm mỏng, phân bố không đồng đều và chịu ảnh hưởng mạnh của môi trường biển xung quanh. Trong điều kiện ấy, nước mưa trở thành nguồn sống chính, còn nước hồ và nước ngầm là “chỗ dựa mong manh” nhưng vô cùng quý giá với người dân.

Trong ký ức của nhiều gia đình sinh sống lâu năm ở Côn Đảo, mưa không chỉ là hiện tượng thời tiết mà mưa là tín hiệu của sự nhẹ nhõm. Khi những cơn mưa đầu mùa bắt đầu rơi là người dân chuẩn bị chum vại, bể với hy vọng nước có thể đầy thêm vài ngày. Có những thói quen theo người dân đảo suốt nhiều năm tháng, như mỗi sáng lặng lẽ nhìn mực nước trong chum để tự tính toán những ngày nắng tiếp theo.

Ông Nguyễn Văn Hòa, 68 tuổi, người đã sống ở Côn Đảo hơn bốn mươi năm, nhớ lại: “Hồi trước cứ bước sang tháng ba là cả nhà bắt đầu lo nước. Nước nấu ăn phải để riêng, tắm giặt thì dè xẻn. Trẻ con quen tắm rất nhanh, không dám nghịch nước. Hễ nghe tin sắp có mưa là mừng lắm, vì biết bể sẽ đầy thêm được vài hôm”.

Những ký ức ấy không phải là chuyện cá biệt, mà là trải nghiệm chung của nhiều thế hệ cư dân trên đảo trong những năm tháng nước ngọt còn khan hiếm.

Những năm tháng chật vật với nguồn nước

Trước đây, nước sạch đảo chủ yếu trông vào hồ An Hải và hồ Quang Trung I, với tổng dung tích trữ nước khoảng 1,7 triệu m³. Tuy nhiên, do chưa được nạo vét và cải tạo đồng bộ, khả năng giữ nước của các hồ này còn hạn chế. Có năm, mùa mưa kết thúc sớm, hồ chưa kịp đầy đã phải bước vào mùa khô. Nước mưa lớn có thể đổ về nhanh, nhưng cũng rút đi rất nhanh dưới cái nắng và gió biển.

Bên cạnh nguồn nước mặt từ các hồ chứa, Côn Đảo còn khai thác nguồn nước ngầm phục vụ cấp nước sinh hoạt. Theo các báo cáo cho biết, trạm cấp nước Côn Đảo khai thác khoảng 3.400 m³/ngày từ nước ngầm, đóng vai trò bổ sung quan trọng cho hệ thống cấp nước, nhất là vào mùa khô khi nguồn nước mặt hạn chế. Đồng thời, chính quyền đảo tăng cường các biện pháp bảo vệ nước ngầm do tài nguyên này không nhiều, dễ suy giảm trong mùa khô và nguy cơ nhiễm mặn gia tăng.

Những ngày nước sạch khan hiếm ấy, đơn vị cấp nước phải điều tiết chặt chẽ theo khu vực và khung giờ. Nước thường chảy yếu vào buổi trưa và chiều. Khu trung tâm được ưu tiên, các khu dân cư xa hơn phải chờ đến tối hoặc rạng sáng. Người dân quen với việc canh giờ lấy nước. Trường học, trạm y tế, chợ dân sinh đều phải sắp xếp sinh hoạt xoay quanh lịch cấp nước.

Bà Lê Thị Mai, tiểu thương chợ Côn Đảo, chia sẻ: “Hồi trước, cứ tới mùa khô là nhà tôi phải mua nước bồn về trữ thêm. Buôn bán mà nước yếu là khổ lắm, từ rửa rau đến dọn dẹp đều phải tính toán. Giờ nước ổn định hơn nhiều, sinh hoạt nhẹ đi hẳn”.

Khi du lịch Côn Đảo bắt đầu phát triển mạnh, lượng khách tăng nhanh trong khi hệ thống cấp nước chưa theo kịp khiến nước trở thành một điểm nghẽn âm thầm, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân và khả năng mở rộng dịch vụ trên đảo.

Khi nước được giữ lại cho một tương lai bền vững

Từ những mùa khô kéo dài và những nỗi lo rất đời thường ấy, câu chuyện nước sạch dần được nhìn nhận như một vấn đề hạ tầng cốt lõi, gắn trực tiếp với chất lượng sống của người dân và tầm nhìn phát triển lâu dài của Côn Đảo trong vai trò một đặc khu.

Một bước ngoặt quan trọng là việc nạo vét, mở rộng hồ Quang Trung I và hoàn thiện hồ Quang Trung II. Sau đầu tư, hồ Quang Trung II có diện tích mặt hồ hơn 10 ha, dung tích trữ nước khoảng 645.000 m³ khi nước ở mực dâng bình thường. Cùng với việc cải tạo hồ An Hải, tổng khả năng tích trữ nước mặt của đảo được nâng lên đáng kể.

Quan trọng hơn, các cơ quan chức năng đã thay đổi trong tư duy tiếp cận nguồn nước. Nước mưa không còn được xem là dòng chảy ngắn hạn mà trở thành tài nguyên cần được giữ lại, tích lũy và quản lý hiệu quả. Chính quyền địa phương đã khảo sát, xây dựng và mở rộng các hồ chứa nhằm tăng trữ lượng nước ngọt phục vụ sinh hoạt và phòng cháy rừng.

Song song với trữ nước mặt, việc khai thác nước ngầm được đặt trong khuôn khổ kiểm soát chặt chẽ nhằm tránh xâm nhập mặn và bảo vệ lâu dài các túi nước ngọt quý hiếm nằm sâu trong lòng đảo.

Hệ thống cấp nước được nâng cấp đồng bộ. Đường ống cũ được thay thế, bể chứa điều áp và bể xử lý nước sạch được xây mới với dung tích lớn hơn. Nhờ đó, nước sau xử lý được phân phối ổn định hơn, ít biến động theo mùa.

Những chuyển biến ấy hiện diện rõ trong đời sống hằng ngày. Người dân không còn phải canh giờ lấy nước, sinh hoạt gia đình nhẹ nhõm hơn, các trường học, trạm y tế và cơ sở dịch vụ cũng vận hành ổn định hơn.

Anh Nguyễn Mạnh Tuấn, tài xế tại thị trấn Côn Đảo, chia sẻ: “Trước kia, cứ tới mùa khô là cả nhà phải tính toán từng xô nước, từ tắm giặt đến nấu nướng. Có hôm nước yếu, phải chờ tới khuya mới dám giặt đồ. Bây giờ nước ổn định hơn nhiều, sinh hoạt đỡ vất vả, mình cũng yên tâm làm việc hơn”.

Trong các văn kiện phát triển nhiệm kỳ mới, định hướng xây dựng Côn Đảo được xác định theo hướng phát triển du lịch sinh thái, văn hóa và lịch sử, dựa trên nền tảng bảo tồn thiên nhiên, bảo vệ hệ sinh thái rừng và biển, thích ứng với biến đổi khí hậu và nâng cao chất lượng sống của cộng đồng cư dân. Trong tổng thể ấy, hạ tầng nước sạch được coi là điều kiện nền tảng, có tính quyết định.

Nhìn từ định hướng phát triển dài hạn, ông Trần Lưu Quang, Bí thư Thành ủy TP.HCM, khẳng định Côn Đảo là vùng đất có tiềm năng đặc biệt để phát triển du lịch gắn với các giá trị lịch sử, văn hóa và sinh thái. Tuy nhiên, đi cùng với cơ hội là những thách thức hiện hữu về hạ tầng thiết yếu, nhất là điện, nước và môi trường, trong bối cảnh quy mô dân cư và lượng khách du lịch tiếp tục gia tăng.

Theo Bí thư Thành uỷ TP.HCM Trần Lưu Quang, bài toán phát triển Côn Đảo không thể đặt trên mục tiêu tăng trưởng đơn thuần, mà phải dựa trên nền tảng phát triển bền vững, tôn trọng các giới hạn tự nhiên của đảo. Từ định hướng ấy, Côn Đảo được xác định xây dựng theo mô hình “đảo xanh và thông minh”, nơi mọi quyết sách phát triển đều phải cân nhắc khả năng chịu tải của tài nguyên, lấy chất lượng sống, sự an yên của cộng đồng cư dân và tính bền vững dài hạn làm thước đo trung tâm.

Những hồ nước nằm giữa núi rừng giữ lại mùa mưa cho mùa nắng. Những mạch nước ngầm lặng lẽ chảy sâu dưới lòng đảo tiếp tục nuôi dưỡng sự sống. Nước đã ở lại với Côn Đảo, với người dân trên đảo, mang niềm tin vào một đặc khu phát triển xanh hơn, chậm hơn nhưng vững vàng hơn giữa trùng khơi.

Mai Thanh