Luật Cấp, Thoát nước cần làm rõ nguồn lực và trách nhiệm

Ai chịu chi phí để người dân không mất nước?

Ông Nguyễn Văn Thiền, Phó Chủ tịch Hội Cấp Thoát nước Việt Nam (VWSA), Chủ tịch Công ty Cổ phần - Tổng Công ty Nước - Môi trường Bình Dương (BIWASE) kể về tuyến ống dài 12 - 13 km được doanh nghiệp đầu tư để đưa nước sạch đến khoảng 4.000 người dân ở khu vực nông thôn. Khu vực này từng phụ thuộc vào nước ngầm, số hộ sử dụng ít, doanh thu khó bù chi phí. Khi địa phương mở đường, tuyến ống đứng trước nguy cơ phải di dời hoặc làm mới thì công trình bị lỗ nặng.

Vướng mắc không chỉ là di dời đường ống, mà còn là ai lập phương án và chi trả khi dự án đường ảnh hưởng đến công trình cấp nước đã được doanh nghiệp đầu tư. Việc thi công cũng phải bảo đảm người dân không bị gián đoạn nước sinh hoạt. Nếu tuyến ống cũ không thể di chuyển nguyên trạng, cần lắp đặt và đấu nối tuyến mới trước khi ngừng tuyến cũ.

Đại diện Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn (SAWACO) đề nghị, chủ đầu tư công trình ảnh hưởng đến mạng cấp nước phải lập phương án bảo vệ, hoàn trả công năng và bố trí kinh phí. Đơn vị cấp nước tham gia hỗ trợ kỹ thuật, giám sát. Doanh nghiệp cũng muốn Luật Cấp, Thoát nước làm rõ trách nhiệm bồi thường, kể cả khi phải xây mới thay vì di dời. 

Trên thực tế đã có doanh nghiệp cấp nước TP.HCM đã chi khoảng 300 tỷ đồng cho việc di dời, làm mới công trình bị ảnh hưởng bởi các dự án đường. Chi phí ấy gây sức ép lên dòng tiền, bởi kế hoạch làm đường thường không do doanh nghiệp quyết định.

Ông Thiền nhấn mạnh, doanh nghiệp khó chủ động nguồn vốn khi công trình bị tác động bất ngờ. Cái khổ nhất của doanh nghiệp hiện nay là dòng tiền. Nếu chi phí cuối cùng được tính vào giá dịch vụ, người dân có thể phải gánh thêm. Nếu không có cơ chế thanh toán rõ ràng, doanh nghiệp phải tự xoay xở và giảm nguồn lực duy tu. Luật cần phân định trách nhiệm giữa chủ đầu tư đường, cơ quan quản lý và đơn vị cấp nước, đồng thời có phương án bảo đảm cấp nước liên tục.

Bài toán chi phí không dừng ở di dời. Ông Thiền nêu trường hợp doanh nghiệp 10 năm chưa được điều chỉnh giá nước, trong khi giá điện tăng khoảng 20%. Để cầm cự, đơn vị phải giảm nhân sự và cắt giảm chi phí. Ông đề nghị Luật quy định nguyên tắc điều chỉnh giá định kỳ, để giá có thể được rà soát theo biến động chi phí thay vì để doanh nghiệp chờ nhiều năm

Nhiều ý kiến khác cũng đề nghị Luật cần tính đủ chi phí hợp lý trong giá nước: bảo đảm an ninh cấp nước, mua nước thô khi phải tiếp nhận nguồn từ đơn vị khác, vận hành và bảo trì. Phó Chủ tịch Thường trực VWSA Trần Anh Tuấn lưu ý, việc gắn giá nước sạch với chất lượng nguồn nước cần được cân nhắc kỹ, bởi chất lượng nước có thể thay đổi từng ngày, khiến việc đánh giá và áp dụng làm căn cứ tính giá thiếu ổn định. Với các nhà máy cấp nước liên tỉnh, dự thảo Luật cần làm rõ cách xác định giá nước thô và giá bán giữa các địa phương, nhất là khi nhà máy nằm ở một tỉnh nhưng phục vụ nhiều tỉnh.

Phân vùng cấp nước cũng không nên chỉ là ranh giới trên bản đồ. Ông Tuấn đề nghị tính đến hai nguồn cấp cho một vùng để dự phòng khi xảy ra sự cố. Ông đồng thời kiến nghị các chỉ tiêu trong kế hoạch phải được lượng hóa, như tỷ lệ dân số được cấp nước và tỷ lệ nước thải được thu gom. Khi có chỉ tiêu đo được, địa phương mới xác định được tiến độ, trách nhiệm và phần việc cần đầu tư.

Với Đồng bằng sông Cửu Long, hạn hán và xâm nhập mặn ngày càng gây sức ép, trong khi khai thác nước dưới đất kéo dài làm gia tăng nguy cơ sụt lún. Đại biểu đề nghị có lộ trình chuyển dần sang nước mặt và kết nối các công trình cấp nước liên vùng. Cơ chế giá nước thô, giá bán giữa các tỉnh và đầu mối điều phối vì thế không chỉ là vấn đề kinh doanh, đó còn là điều kiện để người dân vùng sâu, vùng xa tiếp cận nguồn nước ổn định.

Luật cần làm rõ trách nhiệm từ nguồn đến nhà máy

Ở TP.HCM, bài toán thoát nước gắn với mưa lớn, triều cường, lũ thượng nguồn và sụt lún. Một tuyến cống riêng lẻ không thể giải quyết ngập nếu hồ điều tiết, trạm bơm và cống kiểm soát triều không vận hành đồng bộ theo lưu vực. Sở Xây dựng TP.HCM đề nghị Luật Cấp, Thoát nước cần làm rõ trách nhiệm của chủ đầu tư khu đô thị về cao độ nền và khả năng tiêu thoát nước, đồng thời cân nhắc vật liệu thấm nước, hồ điều tiết theo quy mô khu dân cư. Cơ quan soạn thảo lưu ý các quy định này phải thống nhất với quy hoạch và quy chuẩn đô thị.

Một điểm nghẽn khác nằm giữa nhà máy và mạng lưới. Sở Xây dựng TP. HCM cho biết nhiều khu dân cư có trạm xử lý nước thải cục bộ nhưng sau khi dự án hoàn thành, thiếu đơn vị tiếp nhận và vận hành. Sở đề nghị ưu tiên đấu nối với nhà máy tập trung ở nơi mạng thu gom đã có, chỉ bố trí trạm cục bộ tại khu vực chưa thuộc lưu vực thu gom. Với nước sau xử lý, cần có tiêu chuẩn theo từng mục đích tái sử dụng. Nếu không xác định rõ ai vận hành và lấy kinh phí ở đâu, công trình xây xong vẫn có thể nằm ngoài chu trình xử lý.

Phó Chủ tịch VWSA Hạ Thanh Hằng đề nghị sớm hoàn thiện Luật Cấp, thoát nước, trong đó giao UBND cấp tỉnh rà soát công trình cấp nước nông thôn và lập phương án quản lý, vận hành, bảo trì. Những công trình hoạt động hiệu quả cần được duy trì, còn công trình yếu kém phải có phương án xử lý. Bà cũng kiến nghị khuyến khích doanh nghiệp đủ năng lực tham gia vận hành để bảo đảm kinh phí và dịch vụ liên tục. Với công nghệ mới, cần thử nghiệm, đánh giá các chỉ tiêu kỹ thuật, kinh tế, môi trường trước khi nghiệm thu. Hiệu quả thoát nước cần được đo bằng số điểm ngập, độ sâu và tần suất ngập. Bà đề xuất hợp đồng vận hành tối thiểu 5 năm và xem xét PPP cho cấp nước vùng sâu, vùng xa.

Đại biểu đề nghị hiệu quả hợp đồng thoát nước phải được đánh giá bằng số điểm ngập, độ sâu và tần suất ngập. Một ý kiến đề xuất thời hạn hợp đồng vận hành tối thiểu 5 năm, trừ trường hợp đặc thù, để đơn vị có thể lập kế hoạch bảo trì, đầu tư công nghệ và đào tạo nhân lực. Sau sắp xếp địa giới, các hệ thống từng thuộc những địa phương khác nhau có thể đi cùng cơ chế giá, hợp đồng và hồ sơ tài sản khác nhau. Tài sản, dữ liệu và nguồn chi bảo trì cần được bàn giao theo thời hạn rõ ràng, tránh khoảng trống trách nhiệm và gián đoạn dịch vụ.

Câu hỏi "giá hay phí" đối với dịch vụ thoát nước làm lộ rõ vấn đề nguồn lực. Ông Tuấn cho rằng nếu không tạo được nguồn thu ổn định thì khó thu hút vốn đầu tư xử lý nước thải. Ông nhấn mạnh cần xác định khoản thu được dùng lại cho thoát nước và xử lý môi trường hay hòa vào ngân sách chung. Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn đề nghị phân định phần dịch vụ công do ngân sách bảo đảm, như tiêu thoát nước mưa và chống ngập, với phần người sử dụng chi trả; đồng thời tránh thu trùng và tính đến khả năng chi trả của người dân. Ông dẫn thực trạng tỷ lệ nước thải được xử lý còn thấp, nếu thiếu nguồn tiền, mạng lưới thu gom và nhà máy khó theo kịp nhu cầu.

Cơ chế hợp tác công - tư (PPP) vì thế cần đi cùng hợp đồng khả thi. Các đại biểu đề nghị mở rộng xem xét PPP cho cấp nước vùng sâu, vùng xa; quy định rõ bên chịu trách nhiệm giải phóng mặt bằng, đấu nối hạ tầng, nguồn và phương thức thanh toán, cũng như cách phân bổ rủi ro. Thanh toán cần gắn với khối lượng, chất lượng và kết quả dịch vụ. Với công nghệ mới chưa được kiểm chứng trong điều kiện tương tự, cần thử nghiệm, đánh giá chỉ tiêu kỹ thuật, kinh tế và môi trường trước khi nghiệm thu, thanh toán.

Những vấn đề ở nông thôn cũng cần được đặt vào luật. Đại biểu kiến nghị UBND cấp tỉnh rà soát công trình cấp nước hiện có, lập phương án quản lý, bảo trì và lựa chọn đơn vị đủ năng lực vận hành. Nếu thiếu đầu mối và kinh phí, công trình có thể xuống cấp dù người dân vẫn cần nước sạch. Ý kiến tại hội thảo cũng đề nghị phát triển nhân lực chuyên ngành cấp, thoát nước, tăng sự tham gia của cơ sở đào tạo và doanh nghiệp khi xây dựng văn bản hướng dẫn.

Ông Tạ Quang Vinh, Cục trưởng Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng) lưu ý Luật cần xác định rõ phạm vi điều chỉnh và mối liên hệ với pháp luật về tài nguyên nước, thủy lợi, môi trường, quy hoạch và đô thị, tránh chồng chéo nhưng cũng không để bỏ trống khâu quản lý. Ông cho rằng dự thảo đã hình thành khung pháp lý quan trọng cho Ngành những điểm còn thiếu có thể tiếp tục được hoàn thiện trong quá trình thực hiện.

Kết luận hội thảo, Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn nhận định, đây là lĩnh vực giao thoa với nhiều ngành và việc ban hành một đạo luật đầu tiên không thể giải quyết ngay mọi tình huống. Luật Cấp, Thoát nước cần quy định những vấn đề lớn, những nội dung chi tiết tiếp tục được hướng dẫn ở văn bản dưới luật. Ông đề nghị, không nên làm chậm cơ hội hoàn thiện khung pháp lý, bởi khi áp dụng, nếu sau một thời gian thực hiện, thấy cần thiết, Luật vẫn có thể được rà soát, sửa đổi.

Ông Nguyễn Văn Thiền cũng thúc giục sớm đưa Luật vào thực tiễn. Bởi, doanh nghiệp và người dân đã chờ đợi một cơ chế tháo gỡ các vướng mắc về giá, chi phí di dời và trách nhiệm đầu tư. Mỗi cơ hội bị kéo dài có thể khiến việc hoàn thiện chính sách lỡ nhịp. Mong muốn ấy không chỉ là đòi hỏi của doanh nghiệp. Đó còn là yêu cầu để người dân biết ai bảo đảm dòng nước khi công trình bị xáo trộn, ai vận hành nhà máy sau khi bàn giao và nguồn tiền nào duy trì dịch vụ. Luật chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi những câu hỏi đó có câu trả lời đủ rõ để địa phương thực hiện, doanh nghiệp có thể đầu tư và người dân được phục vụ liên tục.

Mai Thanh