Nước ảo - Cách nhìn mới về tài nguyên nước

Một khái niệm mới

Khái niệm ‘nước ảo’ ra đời năm 1993 dưới sự đề xuất của giáo sư, nhà địa lý học John Anthony Allan. Ông sáng tạo ra thuật ngữ này để làm rõ mối liên kết giữa các sản phẩm nông nghiệp và lượng nước cần thiết để tạo ra chúng.

Lúc đó, cụm từ "virtual water" đã tạo ra một cú sốc lớn trong giới các nhà kinh tế học, giới kỹ sư và các chuyên gia ngành nước và hầu hết đều phản đối việc áp dụng khái niệm này.

Trong bài phân tích các ý kiến trái chiều về nước ảo, giáo sư Allan chỉ rõ: nước ảo giúp ta hiểu hơn về mối liên hệ giữa nước, thực phẩm và hoạt động thương mại. Theo quan sát của ông, các nước Trung Đông và Bắc Phi (khối MENA) nhập khẩu khoảng 50 triệu tấn thóc mỗi năm vào đầu những năm 2000. Để sản xuất được lượng thóc ấy cần tới 50 tỷ mét khối nước, tương đương với dòng chảy hằng năm của sông Nile.

Khi số thóc kia được nhập khẩu vào khối MENA, lượng nước ban đầu dùng để sản xuất chúng đã trở nên dễ vận chuyển hơn rất nhiều. 

Việc dịch chuyển lượng nước của cả dòng sông Nile là một điều khó không tưởng, nhưng đây lại là chuyện cơm bữa đối với người nông dân và người buôn thóc.

Giáo sư John Allan đã đưa ra khái niệm "nước ảo" để bắt đầu một cuộc thảo luận về tác động của trao đổi buôn bán lương thực lên nền kinh tế và chính sách ngành nước của các quốc gia thiếu nước. 

Ngày nay, định nghĩa về cụm từ này đã có một số thay đổi. Nó được sử dụng nhiều hơn trong các câu chuyện về an toàn nguồn nước và sử dụng hiệu quả nguồn nước. Nước ảo cũng chính là một trong những chủ đề chính của Tuần lễ Nước Quốc tế diễn ra tại Thụy Điển vào tháng 8 này.

Tại Việt Nam, khái niệm này vẫn có phần lạ lẫm. Để chúng ta có thể đưa nước ảo vào các chính sách ngành nước và dùng nó để quản lý tài nguyên nước hiệu quả hơn, trước tiên cần nghiên cứu kỹ về khả năng áp dụng khái niệm này.

Hành trình vạn bước của các sản phẩm nông nghiệp 

Theo World Water Forum, nước ảo là lượng nước tích tụ trong các bước sản xuất một sản phẩm nhất định, thường không dễ nhận biết đối với người dùng cuối cùng. Qua sử dụng cách tính nước ảo trong từng sản phẩm, ta có thể xác định được nhu cầu nước của mỗi đối tượng sử dụng nước và tính toán cân bằng nước của vùng hay lưu vực sông.  

Trong các bước sản xuất một miếng pho-mát, lượng nước ảo chủ yếu đến từ công đoạn nuôi bò lấy sữa. 

Theo Viện Nông nghiệp và Tài nguyên, trường Đại học Nebraska (Mỹ), một con bò sữa có từ 30 đến 40 tháng để sản xuất sữa trước khi bị giết lấy thịt. Trong thời gian đó, con bò sẽ cần uống khoảng 79.080 lít nước. Ngoài ra, nước ảo cũng có mặt trong thức ăn cho bò, một phần không nhỏ trong đó là cỏ tươi.  

Quá trình từ sữa tạo thành pho-mát còn một số công đoạn cần sử dụng đến nước ngọt, nhưng không nhiều. Sau khi người làm pho-mát nhận được lượng sữa bò với chất lượng phù hợp, họ sẽ bắt đầu chế biến chúng sao cho đủ tiêu chuẩn để trở thành pho-mát. Các công đoạn sau đó sử dụng các enzyme và axit khác nhau để cho ra miếng pho-mát thơm ngon nhất. 

Từ việc trồng cỏ, nuôi bò, cho đến sản xuất sữa, rồi cuối cùng là chế biến chắt lọc ra một miếng pho-mát, tổng lượng nước ảo sử dụng cho việc sản xuất ra nửa cân pho-mát ước tính lên tới 10.000 lít nước. Con số này được Adam van Bergeijk, chủ một doanh nghiệp sản xuất pho-mát tại bang Ontario, phía Tây Nam Canada chia sẻ với đài CBC năm 2019.

"Trong quá trình ấy còn nhiều bước manh mún, không đáng để theo dõi lượng nước trong đó. Muốn nghiên cứu nước ảo trong loại mặt hàng nào cũng vậy", ông Koos Neefjes, Giám đốc & Chuyên gia về biến đổi khí hậu tại Climate Sense, nhận định.

Ông đồng thời là cố vấn chính sách tại Bộ Tài nguyên và Môi trường. Trong buổi trao đổi với phóng viên Tạp chí Cấp Thoát nước Việt Nam về chủ đề nước ảo, ông lấy ví dụ về miếng pho-mát để minh họa sự phức tạp của việc đo lường lượng nước ảo trong bất cứ loại sản phẩm nông nghiệp nào. 

Theo ông, thông tin cần thiết đưa vào nghiên cứu tổng quan về nước ảo tại Việt Nam là rất lớn, nên ta cần chọn ra những mặt hàng nông nghiệp quan trọng nhất, như lúa, cà phê hay thủy sản, để đưa vào nghiên cứu này. 

Nghiên cứu về nước ảo ở Việt Nam

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về lượng nước ảo sử dụng trong nông nghiệp hiện chưa có nhiều, nhưng mỗi công trình nghiên cứu đều mang một chiều sâu nhất định. 

Năm 2010, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu đã thực hiện đề tài "nghiên cứu đề xuất phương pháp và áp dụng thử nghiệm tính toán lượng nước ảo của Việt Nam". Tính toán của các nhà khoa học đã cho con số cụ thể về lượng nước cần trong sản xuất gạo trắng, ngô hạt và cà phê hạt tại 7 vùng kinh tế của Việt Nam và các định hướng về dòng buôn bán nước ảo giữa các vùng. 

Nghiên cứu của Viện cho biết, sản xuất ra 1 tấn gạo trắng trung bình cần từ 900-2.600 m3 nước; 1 tấn ngô hạt cần 600-1.500 m3 nước; 1 tấn cà phê hạt cần 7.400-18.000 m3  và 1 tấn đường cần 2.600-7.000 m3 nước.

Ngoài ra, tính toán cũng cho thấy, Việt Nam trung bình nhập khẩu khoảng 1,2 tỷ m3 nước thông qua mặt hàng ngô, xuất khẩu 7 đến 11,5 tỷ m3 nước thông qua xuất khẩu gạo và 7,2 tỷ m3 nước qua xuất khẩu cà phê. 

Dựa trên những kết luận có được từ đề tài nghiên cứu này, Viện tiếp tục thực hiện đề tài "nghiên cứu cơ sở khoa học, đề xuất điều chỉnh cơ cấu sử dụng nước theo quan điểm nước ảo đối với một số sản phẩm nông nghiệp chủ yếu" vào năm 2013 để bổ sung những vấn đề ứng dụng trong quản lý tài nguyên nước. 

Báo cáo tổng kết đề tài ra mắt năm 2016 đã đề xuất chuyển đổi cơ cấu sử dụng nước đối với một số mặt hàng nông nghiệp nhằm tối ưu hóa lượng nước sử dụng trong sản xuất các loại mặt hàng đó. 

Các nhà khoa học cho rằng, vùng Đông Nam Bộ có thể chuyển đổi toàn bộ diện tích đất trồng lúa sang mục đích sử dụng khác, do vùng có năng suất lúa thấp dẫn đến lượng nước sử dụng để sản xuất lúa gạo cao. 

Tại Nam Trung Bộ, mặc dù độ căng thẳng nước toàn vùng ở mức thấp và chỉ số khan hiếm nước mặt và nước dưới đất trong mùa cạn chưa vượt quá 20% nhưng phân bố nguồn nước nội vùng không đồng đều khiến một số địa phương như Ninh Thuận, Bình Thuận vẫn xảy ra tình trạng khan hiếm nước trầm trọng. 

Do đó, các nhà khoa học đã đưa ra đề xuất chuyển đổi diện tích trồng lúa sang diện tích trồng cỏ chăn nuôi bò. Cuối cùng, đề tài đề đưa ra đề xuất tương tự đối với Tây Nguyên, vùng cao nguyên có điều kiện thích hợp chăn nuôi gia súc lớn. 

Với những đề xuất trên, ta có thể thấy việc tính toán nhu cầu nước của các đối tượng sử dụng nước khác nhau trở nên đầy đủ và bao quát hơn khi được xét trên quan điểm nước ảo. 

“[Nước ảo] sẽ rất hữu ích ở tầm vĩ mô của bài toán phân bổ và sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên nước”, ông Lương Hữu Dũng, tác giả đề tài nghiên cứu, đã viết trong báo cáo tổng hợp về nước ảo hồi năm 2016. “Bài toán xây dựng kế hoạch sử dụng nước từ đó mang lại lợi ích về kinh tế xã hội mà không gây áp lực căng thẳng lên nguồn nước”.

Các nghiên cứu về nước ảo tại Việt Nam mới dừng lại ở những bước đầu, nhưng tiềm năng áp dụng chúng trong quản trị tài nguyên nước là rất lớn. 

"Việc sử dụng khái niệm nước ảo trong Luật Tài nguyên nước sửa đổi sắp tới có thể chưa thực hiện luôn được, nhưng ta hoàn toàn có thể đưa khái niệm này vào khuôn khổ chính sách ngành nước để tạo ra cơ sở pháp lý giúp các địa phương bảo vệ nguồn nước ngọt của mình", ông Neefjes nói.