Giá trị của nước không chỉ như một tài nguyên

Nhận định này nằm trong báo cáo của các nhà khoa học của Viện Nước Quốc tế Stockholm (SIWI) dự kiến công bố tại Tuần lễ Nước Quốc tế, một trong những sự kiện lớn nhất ngành Nước toàn cầu do SIWI tổ chức từ 23/8 đến 1/9.

Tuần lễ Nước Quốc tế 2022 với chủ đề “Giá trị của Nước” tập trung vào việc cải thiện cách thế giới nhìn nhận và đánh giá tầm quan trọng của nước, qua đó thúc đẩy những quyết định, sáng kiến hoặc sự đầu tư cần thiết để quản lý nguồn tài nguyên này một cách tốt hơn.

Ngoài những chủ đề quen thuộc như nước ngầm hay vòng đời của nước, sự kiện năm nay còn tập trung vào một khái niệm khá lạ lẫm nhưng cũng không kém phần quan trọng: “nước ảo” và tầm quan trọng của nó trong việc giải quyết các vấn đề toàn cầu.

Giá trị to lớn của một khái niệm “ảo”

Nước ảo, hiểu theo nghĩa đơn giản, là phần nước được sử dụng vào việc sản xuất các sản phẩm. Các sản phẩm này sau đó được trao đổi, buôn bán, vận chuyển tới một khu vực hay quốc gia khác để sử dụng, tạo nên một loại giá trị vô hình nằm ngoài giá trị kinh tế đơn thuần của mặt hàng đó.

Theo giáo sư John Anthony Allan, “cha đẻ” của thuật ngữ này, giá trị của nước ảo được thể hiện ở việc quốc gia hay khu vực tiếp nhận mặt hàng trên không phải sử dụng nguồn nước của chính mình cho những công đoạn sản xuất vốn cần rất nhiều nước.

Nhờ đó, những địa phương này vừa tránh được những gánh nặng kinh tế - chính trị từ những công trình thủy lợi tốn kém, đắt đỏ, vừa tập trung được nguồn nước sạch có hạn vào việc đảm bảo nhu cầu sinh hoạt của người dân.

Để chứng minh cho luận điểm này, giáo sư Allan đã dành những năm cuối thế kỷ 20 để nghiên cứu số liệu thống kê thương mại của các quốc gia vùng Trung Đông. Những số liệu thu thập được đã chứng minh lượng “nước ảo” trong lương thực, thực phẩm nhập khẩu là yếu tố chính giúp khu vực vốn rất khô hạn này vượt qua sự khắc nghiệt của thiên nhiên.

Giáo sư Allan nhận định, bằng việc nhập khẩu những sản phẩm nông nghiệp từ nước ngoài, người dân Trung Đông không phải đánh đổi những nguồn nước khan hiếm để có cái ăn. Lượng nước ảo ẩn trong các mặt hàng nhập khẩu không những giúp giải quyết vấn đề an ninh lương thực mà còn giúp các nước Trung Đông bảo vệ và quản lý nguồn nước một các hợp lý.

Vai trò của nước ảo

Năm 1995, Phó Chủ tịch Ngân hàng Thế giới (WB) Ismail Serageldin đưa ra một lời cảnh báo kinh điển: “Nếu những cuộc chiến tranh xảy ra trong thế kỷ này nổ ra để tranh giành dầu mỏ, thì những cuộc chiến xảy ra trong thế kỷ tới sẽ là để tranh giành nguồn nước sạch”.

Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc khi đó, Kofi Annan, cũng đưa ra dự báo tương tự trong một bài phát biểu năm 2001.

Mối lo ngại này, theo giáo sư Allan, cũng phần nào dễ hiểu nếu xét tầm quan trọng của nguồn nước đối với sự sinh tồn của một dân tộc cũng như nhìn vào những gì các quốc gia sẵn sàng làm để bảo vệ hay tranh giành các nguồn tài nguyên quan trọng.

Tuy nhiên, số liệu nghiên cứu ông thu thập được tại khu vực Trung Đông và Bắc Phi (MENA) lại cho thấy nước là nguồn tài nguyên đóng vai trò thúc đẩy hòa bình chứ không phải xung đột. Trong đó, vai trò của nước ảo là cực kỳ quan trọng.

Tại bất kỳ khu vực nào, sự thiếu hụt một nguồn tài nguyên quan trọng như nước đều có thể tạo nên một sức ép chính trị - xã hội khổng lồ.

Tuy nhiên, giáo sư Allan cho rằng hoạt động thương mại, trao đổi các mặt hàng chứa nước ảo tại khu vực MENA hiệu quả đến mức hơn 300 triệu người dân nơi đây không nhận ra rằng họ sẽ không có đủ nước sinh hoạt nếu như phải chia sẻ cho nông nghiệp.

Điều này khiến nguồn nước hiếm khi trở thành điểm nóng chính trị tại khu vực MENA, cho dù là trong phạm vi nội bộ một quốc gia hay ở tầm quốc tế. Tính đến năm 1998 khi giáo sư Allan công bố nghiên cứu của mình về vấn đề này, khu vực này đã trải qua hơn 30 năm không phải chứng kiến một cuộc xung đột nào xoay quanh vấn đề nguồn nước.

Tài nguyên nước, vì thế, không phải nguồn cơn của xung đột như nhiều người lo ngại. Ngược lại, nếu được quản lý, sử dụng và trao đổi đúng cách, nó còn có khả năng ổn định tình hình kinh tế xã hội của một quốc gia, duy trì nền hòa bình của một khu vực.

Ngoại giao nước

Gần 20 năm kể từ khi giáo sư Allan giới thiệu khái niệm “nước ảo” cùng những giá trị to lớn của nó, vị thế của nước đã vươn lên một tầm cao mới với vai trò là cầu nối giúp giải quyết những vấn đề khu vực và quốc tế.

Năm 2020, giáo sư Omid Bozorg-Haddad từ Đại học Tehran (Iran) và giáo sư Hugo Loaiciga ở Đại học California Santa Barbara (Mỹ) đã công bố một nghiên cứu chứng minh vai trò của ngoại giao nước trong biến đổi khí hậu, an ninh lương thực, an ninh nguồn nước, quản lý các nguồn nước và vùng nước xuyên biên giới hay giải quyết tranh chấp, xung đột về nước.

Qua phân tích từng khía cạnh của ngoại giao nước như tầm quan trọng của nước, hệ thống luật pháp quốc tế về nước và cả nước ảo, hai nhà khoa học kết luận rằng đây là một trong những công cụ hữu hiệu giúp thúc đẩy đàm phán, giảm và kiềm chế xung đột giữa các quốc gia có chung nguồn nước.

Thấu hiểu giá trị của nước để sử dụng một cách hợp lý

Năm 2008, giáo sư Allan được trao tặng Giải thưởng Nước Stockholm nhờ sự tiên phong trong nghiên cứu các khái niệm mới, giúp thấu hiểu hơn về các vấn đề liên quan tới nước. Trong đó, nước ảo, công trình nổi bật nhất của ông, đã giúp nêu bật những giá trị đầy ý nghĩa của nước mà đôi khi nhiều người không để ý đến.

Năm 2022, với Tuần lễ Nước Quốc tế, SIWI tiếp tục thúc đẩy những cuộc thảo luận sôi nổi về giá trị của nguồn tài nguyên này đối với đời sống con người và thiên nhiên.

Trong thông điệp đăng trên trang chủ sự kiện, SIWI nhấn mạnh rằng khi mỗi người, mỗi quốc gia hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của nước với đời sống, họ sẽ coi trọng nó hơn.

Mục tiêu của tổ chức này là tạo ra một vòng tuần hoàn, trong đó loài người ngày một quan tâm tới nước nhiều hơn, quản lý, chia sẻ nó một cách hợp lý hơn và bớt gây ô nhiễm hay lãng phí. Khi đó, nước cũng sẽ đem lại ngày càng nhiều lợi ích hơn cho con người và thiên nhiên.

Việc tôn trọng tài nguyên nước không chỉ là cách để đạt được những mục tiêu của xã hội mà còn là một chủ đề tổng hợp của những yếu tố chính trị, thương mại, kinh doanh hay luật pháp quốc tế.

Theo SIWI, cách chúng ta nhìn nhận giá trị của nước sẽ tác động tới những giá trị cơ bản của xã hội, văn hóa và cả tâm linh. Trân trọng giá trị của nước sẽ mở đường cho một xã hội hòa bình, ổn định, lành mạnh và thịnh vượng hơn cũng như một tương lai bền vững hơn cho toàn bộ hành tinh của chúng ta.