Chuyển đổi số ngành Nước hướng tới quản trị bằng dữ liệu

Tại Tọa đàm "Chuyển đổi số ngành Nước trong kỷ nguyên mới" trong khuôn khổ Vietnam Water Week 2026, vấn đề công nghệ không dừng ở việc doanh nghiệp đã có bao nhiêu phần mềm, cảm biến hay trung tâm điều hành. Mà, công nghệ được đặt ra sâu hơn là dữ liệu được tạo ra mỗi ngày đang được quản trị thế nào và đã thực sự giúp doanh nghiệp ra quyết định hay chưa.

Khoảng cách từ có dữ liệu đến quản trị bằng dữ liệu

Chủ tịch Hội Cấp Thoát nước Việt Nam (VWSA) Nguyễn Ngọc Điệp ví dòng chảy nước và dòng chảy dữ liệu là hai yếu tố quan trọng trong kỷ nguyên hiện đại. Theo ông, "dòng nước phải an toàn, còn dòng chảy dữ liệu phải đúng và chính xác". Vì vậy, chuyển đổi số không đơn giản là mua thêm phần mềm hay thiết bị, mà phải tạo ra những thay đổi thực sự trong cách quản trị doanh nghiệp.

Ông Nguyễn Ngọc Điệp cho rằng ngành Nước đang đứng trước ba sự chuyển đổi quan trọng: từ quản lý bằng kinh nghiệm sang quản trị bằng dữ liệu; từ những hệ thống riêng lẻ sang chia sẻ, đồng bộ; và từ đầu tư công nghệ sang tạo ra hiệu quả thực chất cho doanh nghiệp cũng như người dân. Đây cũng là điểm phân biệt giữa số hóa công cụ với chuyển đổi phương thức quản trị.

Thực tế, ngành Nước không bắt đầu chuyển đổi số từ con số không. Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư SCADA, GIS, hệ thống đo xa, hóa đơn điện tử, phần mềm quản lý khách hàng, quản lý tài sản và các trung tâm điều hành. Tuy nhiên, mức độ "trưởng thành số" giữa các đơn vị còn chênh lệch lớn.

Theo GS.TS. Nguyễn Việt Anh, phần lớn doanh nghiệp ngành Nước Việt Nam hiện mới ở mức tự động hóa cục bộ, tức đã có SCADA, đo xa hoặc giám sát tại một số bộ phận nhưng các hệ thống chưa thực sự kết nối, liên thông. Một số doanh nghiệp lớn đã tiến tới tích hợp dữ liệu giữa sản xuất, mạng lưới, khách hàng và tài sản; một số khác bắt đầu sử dụng mô hình mô phỏng, dự báo và AI. Mức cao nhất, khi AI tham gia sâu vào tối ưu hóa và hỗ trợ ra quyết định, vẫn là đích đến phía trước.

Một số mô hình cho thấy quá trình này đã đi vào thực tế. Như Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn TNHH MTV (SAWACO) đã xây dựng trung tâm dữ liệu, tích lũy dữ liệu nhiều năm để phục vụ phân tích và hướng tới ứng dụng AI; hệ thống mạng lưới được theo dõi thông qua DMA, SCADA và các dữ liệu lưu lượng, áp lực theo thời gian thực. Công ty CP Cấp nước Bà Rịa - Vũng Tàu (BWACO) đã kết nối dữ liệu từ nhiều nhà máy, đồng thời ứng dụng xử lý hình ảnh để hỗ trợ tối ưu quá trình keo tụ và định lượng hóa chất.

Cũng theo GS.TS. Nguyễn Việt Anh, điểm khó không đơn thuần ở việc mua thêm công nghệ. Dữ liệu của nhiều doanh nghiệp được hình thành qua nhiều thời kỳ, từ nhiều nhà cung cấp, sử dụng các chuẩn và giao diện khác nhau. Khi các hệ thống không "nói cùng một ngôn ngữ", việc tích hợp trở thành một thách thức. Quan trọng hơn, dữ liệu vẫn chưa được nhìn nhận và quản trị như một tài sản của doanh nghiệp.

Ba điểm nghẽn được Giáo sư chỉ ra khá rõ. Thứ nhất, dữ liệu chưa được coi là tài sản và chưa tạo được giá trị tương xứng. Thứ hai, cơ chế vận hành ở một số lĩnh vực, nhất là thoát nước, còn chia cắt và chưa tạo điều kiện cho đầu tư số dài hạn. Thứ ba, Ngành vẫn thiếu chuẩn chung và KPI đủ rõ để đo hiệu quả chuyển đổi số, làm căn cứ cho quyết định đầu tư cũng như đánh giá giữa các bộ phận, doanh nghiệp.

Ở góc độ công nghệ, ông Phạm Trọng Hiếu - Giám đốc CNTT, Công ty CP Thiết lập Công nghệ Thiết bị Sytems gọi tình trạng dữ liệu nằm rời rạc giữa SCADA, GIS, Billing, ERP là những "ốc đảo dữ liệu". Khi mỗi hệ thống nắm một phần thông tin nhưng không kết nối, doanh nghiệp có thể có rất nhiều dữ liệu mà vẫn thiếu một bức tranh đủ đầy để ra quyết định.

Tại Hội thảo, ông Nguyễn Đức Hiệp, Giám đốc Công ty CP Công nghệ Nước - Năng lượng (WETEC), đặt ra một câu hỏi rất thực tế trong vận hành doanh nghiệp cấp nước: Tại sao thất thoát tháng này lại tăng? Khi câu hỏi được đặt ra, phòng kỹ thuật nhìn vào mạng lưới, lưu lượng; bộ phận quản lý hóa đơn nhìn vào doanh thu và sản lượng; chăm sóc khách hàng lại nhìn vào những phản ánh về sự cố. Doanh nghiệp không thiếu dữ liệu, cũng không thiếu thiết bị, nhưng mỗi phòng, mỗi người nhìn một khía cạnh nên vẫn khó đưa ra được kết luận cuối cùng.

Từ thực tế tư vấn chuyển đổi số cho các doanh nghiệp cấp nước, ông Hiệp đưa ra khung sáu bước gồm số hóa dữ liệu, kết nối dữ liệu, đặt dữ liệu vào một ngữ cảnh chung, phân tích, ra quyết định, sau đó hành động và đo lại kết quả. Khi dữ liệu từ các hệ thống được kết nối và đặt trong cùng một ngữ cảnh, doanh nghiệp mới có thể nhìn được bức tranh tổng thể để phân tích vấn đề và hỗ trợ quá trình ra quyết định.

Ông Hiệp cũng cho rằng nhiều doanh nghiệp đã đầu tư các trung tâm giám sát, vận hành tập trung với những màn hình dashboard lớn, dữ liệu hiển thị đẹp, nhưng điều quan trọng không nằm ở việc có thêm một dashboard nhiều thông tin. Từ những cảnh báo hiển thị trên màn hình, người vận hành phải hiểu được cảnh báo xuất phát từ đâu, nguyên nhân gốc rễ là gì để đưa ra quyết định. Sau khi tổ chức xử lý, kết quả phải được đo lại để đánh giá hiệu quả.

Thể chế phải đi trước một bước

Nếu dữ liệu là nền tảng của quản trị số thì chuẩn dữ liệu và thể chế là điều kiện để các hệ thống có thể kết nối lâu dài.

Ông Nguyễn Minh Đức, Trưởng phòng Quản lý cấp thoát nước, Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết, cách tiếp cận trong quản lý ngành nước đang được chuyển từ đầu tư theo công suất sang quản trị hiệu quả, an toàn và bền vững trong toàn bộ vòng đời hệ thống. Trong đó, dữ liệu không đứng riêng như một vấn đề công nghệ mà gắn với quản lý tài sản, chất lượng dịch vụ, rủi ro, đầu tư và vận hành.

Theo đại diện Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng, chuyển đổi số được xác định là một phương thức quản trị, nghĩa là phải đồng bộ từ quản lý nhà nước, quản trị doanh nghiệp đến đầu tư, khai thác và vận hành trên cơ sở dữ liệu và công nghệ số. Muốn đạt kết quả, bốn yếu tố phải đi cùng nhau gồm con người, quy trình được chuẩn hóa, dữ liệu đúng và có khả năng chia sẻ, cùng công nghệ phù hợp, an toàn.

Trong dự thảo Luật Cấp, Thoát nước đang được xây dựng, chuyển đổi số cũng được đặt thành một nội dung riêng, gắn với xây dựng cơ sở dữ liệu ngành và trách nhiệm chuyển đổi số của doanh nghiệp từ quản lý, vận hành, hiện đại hóa, tự động hóa đến các quy trình khai thác và dịch vụ khách hàng.

Trong quá trình chuẩn hóa dữ liệu ngành, Bộ Xây dựng đang hoàn thiện dự thảo quy định về hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu cấp thoát nước với 130 thông tin, chỉ số. Theo ông Đức, nội dung này đã được lấy ý kiến 34 tỉnh, thành phố và gần 200 doanh nghiệp. Định hướng là từng bước thay báo cáo giấy bằng báo cáo điện tử, cập nhật trực tuyến và tiến tới dữ liệu theo thời gian thực, tạo cơ sở cho quản lý thống nhất trên phạm vi toàn quốc.

Theo đó, mỗi cấp, mỗi chủ thể sẽ đảm nhận một vai trò khác nhau trong quá trình chuyển đổi số. Cơ quan quản lý nhà nước xây dựng thể chế, tiêu chuẩn và kiến trúc dữ liệu; địa phương tổ chức số hóa, cập nhật và giám sát; còn doanh nghiệp vẫn là chủ thể trực tiếp đầu tư công nghệ, tự động hóa và quản trị bằng dữ liệu.

Đích cuối cùng cũng không phải là số lượng hệ thống được triển khai. Ông Đức cho biết thêm, chất lượng dịch vụ người dân nhận được mới là thước đo, từ an toàn, liên tục, khả năng chi trả đến thời gian khắc phục sự cố và mức độ hài lòng. Dữ liệu đo đếm, hóa đơn và phản ánh của khách hàng vì thế phải trở thành căn cứ để đánh giá minh bạch chất lượng dịch vụ.

Không thể đi thẳng đến AI khi nền tảng chưa vững

AI, Digital Twin hay các mô hình dự báo đang mở ra nhiều khả năng mới cho ngành Nước. Tuy nhiên, bài toán đặt ra không phải là doanh nghiệp có sử dụng AI càng sớm càng tốt, mà là nền tảng phía dưới đã đủ sẵn sàng hay chưa.

GS.TS. Nguyễn Việt Anh đề xuất một kiến trúc gồm sáu lớp, bắt đầu từ tài sản vật lý và thiết bị; hệ thống công nghệ điều hành; lớp tích hợp; dữ liệu; các ứng dụng số; cuối cùng là giao diện và tác nghiệp thông minh. An ninh và an toàn dữ liệu phải xuyên suốt toàn bộ kiến trúc này.

Theo ông Nguyễn Việt Anh, lộ trình có thể được nhìn trong khoảng 10 năm. Ba năm đầu tập trung làm chắc nền tảng; ba năm tiếp theo kết nối, tích hợp và bắt đầu tạo ra giá trị; bốn năm cuối mới tiến sâu hơn vào dự báo, thích ứng và khai thác các công cụ AI. Không thể vội làm ngay bước sau mà chưa có đầy đủ cơ sở của bước trước.

Đi cùng lộ trình đó là bốn nguyên tắc, đó là: Mỗi tài sản cần có một mã định danh thống nhất; dữ liệu phải có chuẩn; hệ thống cần sử dụng giao diện mở để có thể kết nối; và mọi hoạt động chuyển đổi số phải có KPI để đo hiệu quả. Cách tiếp cận này cho phép doanh nghiệp triển khai từng phần, thử nghiệm, đo kết quả rồi mới mở rộng, thay vì đầu tư đồng loạt nhưng khó xác định giá trị mang lại.

Ở cấp doanh nghiệp, logic ấy có thể bắt đầu từ những bài toán rất cụ thể như chống thất thoát, tối ưu hóa hóa chất, giảm điện năng, quản lý tài sản hay chăm sóc khách hàng. Khi dữ liệu từ mạng lưới, SCADA, GIS, hóa đơn và phản ánh của người dân được kết nối, một bất thường về lưu lượng không còn là một con số đứng riêng lẻ mà trở thành tín hiệu để khoanh vùng nguyên nhân và tổ chức xử lý.

Đó cũng là điểm gặp nhau trong các ý kiến tại tọa đàm. Công nghệ chỉ là một phần của chuyển đổi số. Phần quan trọng hơn là tạo ra một dòng dữ liệu đủ sạch, đúng, có thể chia sẻ và đi xuyên suốt từ thiết bị ngoài hiện trường đến người ra quyết định.

Như cách Chủ tịch VWSA Nguyễn Ngọc Điệp đặt vấn đề, ngành Nước cần cả dòng nước an toàn và dòng dữ liệu chính xác. Khi hai dòng chảy ấy được quản trị đồng bộ, chuyển đổi số mới đi khỏi phạm vi của những dự án công nghệ riêng lẻ để trở thành năng lực vận hành của doanh nghiệp, công cụ quản lý của Nhà nước và cuối cùng là chất lượng dịch vụ mà người dân có thể cảm nhận được.

Mai Thanh