Chuyển đổi số: Hành trình “đánh thức” dữ liệu tại Nước sạch nông thôn Nam Định

Đối với ngành Cấp nước, chuyển đổi số không chỉ là xu thế công nghệ mà đang trở thành yêu cầu tất yếu để bảo đảm an ninh nguồn nước, nâng cao hiệu quả vận hành, giảm thất thoát, tối ưu chi phí và nâng cao chất lượng phục vụ khách hàng. Tại nhiều quốc gia, mô hình "cấp nước thông minh" (Smart Water) đã trở thành hướng phát triển chủ đạo, với việc ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data), Internet vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI), hệ thống điều khiển giám sát (Scada), bản đồ số GIS và đồng hồ nước thông minh trong toàn bộ chuỗi quản lý.

Ở Việt Nam, nhiều doanh nghiệp cấp nước đô thị đã từng bước xây dựng trung tâm điều hành thông minh, quản lý mạng lưới theo thời gian thực, giám sát chất lượng nước trực tuyến và cung cấp các dịch vụ khách hàng hoàn toàn trên môi trường số. Tuy nhiên, câu chuyện chuyển đổi số tại khu vực cấp nước nông thôn lại có những đặc thù hoàn toàn khác.

Bắt đầu từ dữ liệu

Nếu các doanh nghiệp cấp nước đô thị có lợi thế về nguồn lực tài chính, nhân lực công nghệ và hạ tầng kỹ thuật, thì phần lớn doanh nghiệp cấp nước nông thôn lại bắt đầu từ xuất phát điểm "khiêm tốn" hơn rất nhiều.

Là đơn vị chịu trách nhiệm cấp nước cho khu vực nông thôn - nơi có địa hình rộng, mật độ dân cư dàn trải và hạ tầng mạng lưới đường ống phức tạp, các công ty nước sạch nông thôn đã từng đối mặt với không ít khó khăn như: Nguồn vốn dành cho đầu tư công nghệ còn hạn chế; đội ngũ cán bộ kỹ thuật chủ yếu được đào tạo về vận hành sản xuất hơn là công nghệ thông tin; nhiều quy trình quản lý vẫn phụ thuộc vào hồ sơ giấy và kinh nghiệm của người lao động - Công ty CP Nước sạch nông thôn Nam Định cũng không nằm ngoài những khó khăn đó. Hiện nay, Công ty đang quản lý 12 nhà máy và chi nhánh cấp nước với tổng công suất thiết kế gần 119.000 m³/ngày đêm, phục vụ gần 170.000 khách hàng trên địa bàn khu vực nông thôn tỉnh Ninh Bình.

Thực trạng cho thấy, không ít đơn vị, dữ liệu khách hàng vẫn được lưu trữ bằng sổ sách hoặc các tệp Excel rời rạc. Việc ghi chỉ số đồng hồ nước, quản lý hợp đồng, tiếp nhận phản ánh của khách hàng và điều hành sản xuất vẫn thực hiện chủ yếu theo phương thức thủ công, truyền thống. Dữ liệu thiếu đồng bộ khiến nhà quản lý khó phân tích, dự báo nhu cầu sử dụng nước, khó kiểm soát thất thoát và càng khó triển khai các ứng dụng thông minh trong tương lai. Chính vì vậy, đối với doanh nghiệp cấp nước nông thôn, câu hỏi quan trọng không phải là "ứng dụng công nghệ gì?", mà là "phải bắt đầu từ đâu?".

Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp thành công trong chuyển đổi số đều có chung một cách tiếp cận: không chạy theo công nghệ mà bắt đầu từ những vấn đề cốt lõi nhất của hoạt động quản trị. Đó cũng chính là lựa chọn của Công ty CP Nước sạch nông thôn Nam Định.

Trong nhiều năm, ngoài phần mềm kế toán và hóa đơn điện tử, hầu hết các hoạt động quản lý vẫn được thực hiện theo phương thức truyền thống. Hồ sơ khách hàng, hợp đồng dịch vụ, thông tin đồng hồ nước, vật tư, tài sản và dữ liệu vận hành chưa được số hóa đồng bộ. Việc tra cứu, tổng hợp số liệu mất nhiều thời gian; thông tin phân tán khiến quá trình điều hành thiếu tính kết nối; nhiều công việc lặp đi lặp lại tiêu tốn đáng kể nguồn nhân lực.

Nhìn thẳng vào thực trạng đó, Ban lãnh đạo Công ty không lựa chọn đầu tư dàn trải, càng không chạy theo những công nghệ hiện đại vượt quá khả năng đáp ứng. Thay vào đó, Công ty xác định một nguyên tắc rất rõ ràng: Muốn chuyển đổi số thành công, phải xây dựng được dữ liệu số trước. Đó là quyết định mang tính nền tảng để triển khai các hoạt động về sau.

Chuyển đổi tư duy - vấn đề tiên quyết để đi đến thành công

Điểm đáng chú ý trong hành trình chuyển đổi số của Công ty không nằm ở việc triển khai phần mềm, mà chính là ở cách tổ chức thực hiện. Ngay từ giai đoạn chuẩn bị, Đảng ủy và Ban lãnh đạo Công ty đã dành nhiều thời gian khảo sát, học tập kinh nghiệm tại các doanh nghiệp cấp nước đi trước như Bà Rịa - Vũng Tàu, Thừa Thiên Huế, Phú Thọ... Trên cơ sở đó, Công ty xây dựng lộ trình chuyển đổi số phù hợp với điều kiện thực tế về tài chính, nhân lực và đặc thù của doanh nghiệp.

Thay vì triển khai đồng loạt nhiều hạng mục, Công ty lựa chọn ưu tiên lĩnh vực dịch vụ khách hàng - nơi vừa tạo ra giá trị trực tiếp cho khách hàng, vừa hình thành nền dữ liệu cốt lõi phục vụ toàn bộ các giai đoạn chuyển đổi tiếp theo.

Ban Chuyển đổi số được thành lập; cơ chế giao toàn quyền tổ chức thực hiện cho Ban chuyển đổi số, đánh giá tiến độ, khen thưởng được xây dựng rõ ràng; người lao động được đào tạo theo phương thức "vừa làm, vừa rút kinh nghiệm"; các phần mềm được thử nghiệm trên quy mô nhỏ trước khi triển khai diện rộng. Đó là một cách làm thận trọng nhưng khoa học, hạn chế rủi ro và tạo sự đồng thuận trong toàn doanh nghiệp.

Theo ông Ngô Văn Khởi - Thành viên HĐQT, Trưởng phòng Tổng hợp, Trưởng ban Chuyển đổi số của Công ty, xuất phát từ thực tế triển khai hợp đồng điện tử tại nhiều đơn vị, Ban Chuyển đổi số đã lựa chọn cách làm thận trọng nhưng bài bản. Giữa tháng 2/2026, Nhà máy nước Đại Thắng được chọn là "phòng thí nghiệm" đầu tiên với 2.740 khách hàng tham gia ký hợp đồng điện tử. Đây không chỉ là bước kiểm chứng sự tương thích của phần mềm trong điều kiện thực tế mà còn là dịp để liên tục phát hiện, khắc phục những bất cập, hoàn thiện quy trình và nâng cấp hệ thống trước khi triển khai trên toàn Công ty.

Đặc biệt, mô hình "vừa làm, vừa rút kinh nghiệm" theo phương thức "Hội nghị đầu bờ" đã phát huy hiệu quả rõ nét. Hơn 150 lượt cán bộ, nhân viên trực tiếp sản xuất được đào tạo ngay trên hiện trường, nhanh chóng làm chủ phần mềm quản lý khách hàng và quy trình ký hợp đồng điện tử. Họ tiếp tục trở thành lực lượng nòng cốt, lan tỏa kinh nghiệm, hỗ trợ các đơn vị khác.

Cuối tháng 3/2026, chiến dịch thu thập thông tin khách hàng và ký hợp đồng điện tử tại Công ty chính thức được triển khai đồng loạt tại tất cả các đơn vị trực thuộc. Với quyết tâm cao của Ban lãnh đạo cùng sự vào cuộc đồng bộ của toàn thể cán bộ, người lao động, 168.000 hợp đồng điện tử với khách hàng đã được hoàn thành trước ngày 30/6/2026.

Sức mạnh nội tại từ sự đoàn kết, đồng lòng

Chỉ trong khoảng ba tháng triển khai đồng loạt, Công ty CP Nước sạch nông thôn Nam Định đã hoàn thành cập nhật thông tin và ký hợp đồng điện tử với tổng số 168.000 khách hàng. Đằng sau con số ấn tượng ấy không chỉ là hiệu quả của phần mềm, mà còn là sự nỗ lực của hàng trăm cán bộ, công nhân viên. Có những tổ công tác làm việc buổi tối, ngày nghỉ, tổ chức ký hợp đồng tập trung tại nhà văn hóa thôn, xóm; có đơn vị linh hoạt bố trí nhân lực theo từng địa bàn; có những cán bộ trẻ trực tiếp hỗ trợ xử lý sự cố kỹ thuật ngay tại hiện trường. Lực lượng kỹ thuật và chăm sóc khách hàng đã trực tiếp xuống từng địa bàn, hỗ trợ người dân thao tác tại chỗ, kiên trì giải thích về tính pháp lý và lợi ích của hợp đồng điện tử để bà con yên tâm thực hiện.

Ông Nguyễn Đình Thắng, Quản đốc Nhà máy nước Nghĩa An nhớ lại những ngày cao điểm triển khai chuyển đổi số: "Ba tháng thực hiện là ba tháng gần như anh em chúng tôi không có ngày nghỉ. Từ ngày lễ, Tết, Giỗ tổ Hùng Vương đến dịp 30/4 - 1/5, cán bộ, công nhân viên vẫn chia nhau xuống từng địa bàn để thu thập thông tin và ký hợp đồng điện tử cho khách hàng. Có những hôm 11 giờ đêm, anh em vẫn còn có mặt tại nhà dân để hoàn tất từng bộ hồ sơ. Chúng tôi xác định những dịp nghỉ lễ là thời điểm thuận lợi nhất, bởi nhiều người dân đi làm ăn xa mới trở về địa phương. Ai cũng hiểu đây là cơ hội không thể bỏ lỡ. Dù công việc rất vất vả, nhưng tất cả đều đồng lòng, quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ mà Ban lãnh đạo Công ty giao, bởi ai cũng mong muốn góp phần đưa chuyển đổi số thực sự đi vào cuộc sống."

Điều đáng nói hơn là trong quá trình đó, Công ty không chỉ thu thập thông tin khách hàng mà còn từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu về vị trí đồng hồ nước, tuyến cấp nước, lịch sử sử dụng dịch vụ và các thông tin cần thiết để phục vụ quản trị lâu dài. Nói cách khác, Công ty đã tạo dựng được "tài sản số" đầu tiên - nền móng để phát triển các ứng dụng quản trị thông minh trong tương lai.

Khi dữ liệu được hình thành, việc ghi chỉ số bằng điện thoại thông minh thay thế phương thức ghi chép thủ công; hợp đồng điện tử thay cho hồ sơ giấy; thông tin hóa đơn, thông báo sử dụng nước được gửi qua các nền tảng số; các giao dịch của khách hàng ngày càng được thực hiện trên môi trường điện tử.

Hợp đồng điện tử có ưu điểm là khởi tạo nhanh và lưu trữ an toàn, có nghĩa là khi người dân có nhu cầu lắp đặt mới hoặc thay đổi thông tin sử dụng nước, nhân viên công ty sẽ khởi tạo hợp đồng trên hệ thống phần mềm dựa trên thông tin định danh của khách hàng. Và sau khi được ký thành công, hợp đồng điện tử sẽ được hệ thống lưu trữ bảo mật trên môi trường đám mây (Cloud), khách hàng có thể chủ động tra cứu mọi lúc, mọi nơi một cách dễ dàng, thuận tiện. Quan trọng hơn, người quản lý có được dữ liệu để phân tích, đánh quá trình vận hành, theo dõi tiến độ công việc và ra quyết định dựa trên số liệu thay vì cảm tính. Đó mới chính là giá trị cốt lõi của chuyển đổi số.

Đạt tỷ lệ 99,9% khách hàng đã chuyển đổi sang hợp đồng điện tử chỉ trong 3 tháng là một con số "biết nói", khẳng định được bước đi nhanh, táo bạo và thành công vượt bậc trong lộ trình chuyển đổi số của Công ty CP Nước sạch nông thôn Nam Định. Đây không chỉ là một "kỷ lục" của đơn vị mà còn trở thành điểm sáng, của ngành Cấp nước nông thôn nói chung.

Câu chuyện của Công ty CP Nước sạch nông thôn Nam Định cho thấy chuyển đổi số trong doanh nghiệp cấp nước nông thôn không phải bắt đầu bằng những khoản đầu tư lớn hay các công nghệ quá hiện đại. Điều cần trước tiên là một chiến lược đúng, một lộ trình phù hợp và quyết tâm thay đổi từ người đứng đầu đến từng người lao động. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, quy trình được số hóa và văn hóa số từng bước hình thành, doanh nghiệp sẽ có nền tảng để tiến tới các cấp độ cao hơn như quản lý mạng lưới từ xa, giám sát chất lượng nước theo thời gian thực, ứng dụng AI trong tối ưu vận hành, giảm thất thoát và phát triển mô hình cấp nước thông minh trong tương lai.

Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang được đẩy mạnh, hành trình của Công ty CP Nước sạch nông thôn Nam Định không chỉ là câu chuyện đổi mới của một doanh nghiệp địa phương. Đó còn là một gợi mở có giá trị đối với nhiều doanh nghiệp cấp nước nông thôn trên cả nước: Chuyển đổi số không bắt đầu từ công nghệ, mà bắt đầu từ dữ liệu, từ con người và từ quyết tâm thay đổi để phục vụ người dân ngày càng tốt hơn.