Vị trí, vai trò và tầm quan trọng quản lý cấp nước, thoát nước trong kỷ nguyên mới

Tóm tắt

Bài viết phân tích vị trí, vai trò và tầm quan trọng của quản lý cấp, thoát nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu, đô thị hóa nhanh, chuyển đổi số và cam kết phát thải ròng bằng 0 của Việt Nam. Cấp, thoát nước cần được nhìn như một chuỗi dịch vụ liền mạch từ nguồn nước, xử lý, phân phối, thu gom đến xả thải và tái sử dụng, trong đó an toàn của nước uống và an toàn của nước thải là hai mặt của cùng một vấn đề. Bài viết làm rõ việc quản lý cấp, thoát nước có đối tượng, công cụ và mục tiêu khác với quản lý tài nguyên nước, bảo vệ môi trường hoặc thủy lợi. Vì quản lý cấp thoát nước là quản lý một dịch vụ công thiết yếu được cung cấp thông qua hệ thống kết cấu hạ tầng thống nhất và đồng bộ, trên cơ sở công nghệ, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, nguồn lực và bộ máy. Bài viết đề xuất sớm ban hành Luật Cấp, thoát nước để thống nhất khung pháp lý của Ngành.

Từ khóa: Cấp nước; thoát nước; xử lý nước thải; an toàn nước; Net Zero; chuyển đổi số; trí tuệ nhân tạo; Luật Cấp, thoát nước.

1. Đặt vấn đề

Trong nhiều thập kỷ, cấp nước và thoát nước thường được nhìn như một hạng mục kỹ thuật của đô thị, gắn với mạng lưới đường ống, trạm bơm, nhà máy và các công trình phụ trợ khác. Cách nhìn ấy đã không còn phù hợp nhất là trong giai đoạn hiện nay và tương lai. Biến đổi khí hậu làm mưa, hạn và xâm nhập mặn thất thường hơn, đô thị hóa nhanh đẩy áp lực lên cả nguồn nước, cấp nước lẫn không gian thoát nước, cùng với mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 mà Việt Nam cam kết đã đặt ra các yêu cầu mới về năng lượng và giảm phát thải khí nhà kính của chính ngành Nước. Cấp, thoát nước vì vậy đã trở thành hạ tầng chiến lược quan trọng, ảnh hưởng đồng thời đến sức khỏe cộng đồng, an ninh nguồn nước, chất lượng môi trường, khả năng chống ngập và sức cạnh tranh của đô thị.

Báo cáo của Chương trình giám sát chung WHO/UNICEF công bố tháng 8/2025 ước tính đến năm 2024 vẫn còn 2,1 tỷ người chưa được sử dụng nước uống quản lý an toàn và 3,4 tỷ người chưa có dịch vụ vệ sinh quản lý an toàn, và thế giới chưa đi đúng quỹ đạo để đạt Mục tiêu phát triển bền vững số 6 vào năm 2030 [1]. Trong nước, Bộ Xây dựng đang chủ trì soạn thảo Luật Cấp, thoát nước, dự kiến là đạo luật chuyên ngành đầu tiên của lĩnh vực [2], bài viết này bàn về vị trí, vai trò của quản lý cấp, thoát nước trong bối cảnh đó và những nội dung cần được pháp luật hóa.

2. Nước, sức khỏe và hai chiều an toàn

Nước là thành phần chủ yếu của cơ thể và là môi trường của mọi phản ứng sinh hóa. Con người có thể nhịn ăn được nhiều tuần nhưng thiếu nước chỉ vài ngày đã nguy hiểm đến tính mạng, nên nước sạch không thể được coi là một hàng hóa tiêu dùng thông thường. Năm 2010, Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua Nghị quyết 64/292 công nhận quyền được tiếp cận nước uống an toàn, sạch và vệ sinh là một quyền con người [3]. Có một đặc điểm ít được nhấn mạnh là nước vừa là đầu vào vừa là đầu ra của cơ thể, và cũng là đầu vào, đầu ra của cả đô thị.

Chất lượng đầu vào quyết định sức khỏe của chính người dùng, còn chất lượng đầu ra quyết định sức khỏe của cộng đồng ở hạ lưu và sức chịu tải của nguồn tiếp nhận. Về phía đầu vào, cách tiếp cận được khuyến nghị quốc tế là quản lý rủi ro từ nguồn đến vòi thông qua kế hoạch an toàn nước, thay cho việc chỉ kiểm tra thành phẩm ở cuối đường ống [4] và Chương trình quốc gia bảo đảm cấp nước an toàn giai đoạn 2016 - 2025 của Việt Nam đã được tổng kết vào tháng 12/2025 [5]. Về phía đầu ra, số liệu cho thấy một khoảng trống đáng chú ý, đến năm 2025, theo Bộ Xây dựng, cả nước có hơn 250 doanh nghiệp cấp nước vận hành trên 1.000 nhà máy với tổng công suất khoảng 13,2 triệu m³ mỗi ngày và khoảng 95% dân cư đô thị được cấp nước sạch, trong khi có 83 nhà máy xử lý nước thải đô thị với công suất thiết kế khoảng 2,064 triệu m³ mỗi ngày và tỷ lệ thu gom khoảng 70% [6].

Một báo cáo của Bộ Xây dựng cuối năm 2024 nêu tỷ lệ thu gom thuộc phạm vi phục vụ khoảng 64%, và cho biết dù khoảng 70% hộ gia đình đã đấu nối, phần lớn nước thải vẫn được xả thẳng ra hệ thống thoát nước mặt [7]. Hai con số khác nhau về phạm vi và thời điểm, nhưng cùng chỉ ra rằng đấu nối chưa đồng nghĩa với xử lý.

3. Quản lý cấp, thoát nước khác với quản lý tài nguyên nước, môi trường và thủy lợi

Một nhầm lẫn thường gặp là xếp cấp, thoát nước vào cùng nhóm với quản lý tài nguyên nước, bảo vệ môi trường hay thủy lợi vì tất cả đều liên quan đến nước. Thực ra bốn lĩnh vực này quản lý bốn đối tượng khác nhau bằng những công cụ khác nhau.

Quản lý tài nguyên nước, theo Luật Tài nguyên nước 2023, lấy dòng nước và quyền khai thác làm đối tượng, trọng tâm là điều tra, quy hoạch lưu vực, phân bổ, cấp phép khai thác và bảo vệ nguồn nước, nhằm giữ nguồn nước bền vững và công bằng giữa các ngành dùng nước.

Quản lý môi trường, theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, lấy chất lượng môi trường và các nguồn thải làm đối tượng, công cụ chủ yếu là quy chuẩn, giấy phép môi trường, quan trắc và chế tài, nhằm kiểm soát ô nhiễm.

Thủy lợi, theo Luật Thủy lợi 2017, quản lý hồ đập, kênh mương, trạm bơm phục vụ tưới tiêu, phòng chống hạn mặn và an toàn đập, với trọng tâm là sản xuất nông nghiệp. Cả ba lĩnh vực, mỗi lĩnh vực theo cách riêng, đều quản lý nước như một tài nguyên, một thành phần của môi trường hoặc một đầu vào của sản xuất.

Cấp, thoát nước thì khác về bản chất, đối tượng quản lý ở đây là một dịch vụ công ích thiết yếu, được tạo ra và chuyển đến từng hộ dân, từng doanh nghiệp qua một hệ thống kết cấu hạ tầng thống nhất và đồng bộ. Vì hệ thống trong một khu vực phục vụ thường chỉ có một chủ thể vận hành, loại hạ tầng này thường được xem là độc quyền tự nhiên và cần được điều tiết. Do đó nội dung quản lý bao gồm những việc mà ba lĩnh vực kia không đặt ra, như quy hoạch mạng lưới phải gắn với quy hoạch phát triển đô thị, đầu tư và quản lý tài sản, xác lập giá và cơ chế thu hồi chi phí, bảo đảm chất lượng và tính liên tục của dịch vụ, quan hệ hợp đồng giữa nhà cung cấp và khách hàng, an toàn công trình, ứng phó sự cố và khả năng chi trả của người yếu thế.

Nói cách khác, quản lý tài nguyên nước và môi trường kiểm soát chất lượng ở hai đầu, còn quản lý cấp, thoát nước chịu trách nhiệm cho phần ở giữa, nơi dịch vụ thực sự được cung cấp hay không được cung cấp. Ví dụ rõ nhất là nhà máy xử lý nước thải đô thị, với cơ quan môi trường, đó là một nguồn thải phải đạt quy chuẩn trước khi xả ra sông, với ngành thoát nước, đó là một công trình hạ tầng cần vốn đầu tư, mạng lưới thu gom đồng bộ, tiền để vận hành và một mức giá dịch vụ đủ bù chi phí. Nếu chỉ nhìn bằng lăng kính môi trường, nhà máy có thể được xây đúng quy chuẩn nhưng thiếu mạng thu gom nên không có nước để xử lý, hoặc có nước nhưng không đủ kinh phí vận hành. Tình trạng đấu nối nhưng xả thẳng ra hệ thống thoát nước mặt nêu ở trên là một biểu hiện của sự yếu kém trong giám sát, kiểm tra và xử lý[7]. Phí bảo vệ môi trường đối với nước thải và giá dịch vụ thoát nước cũng thuộc hai logic khác nhau, một bên nhằm điều chỉnh hành vi xả thải, một bên nhằm bảo đảm nguồn thu cho dịch vụ.

Thực tiễn phân công hiện nay phản ánh sự đan xen đó. Theo Nghị định 117/2007/NĐ-CP, Bộ Xây dựng quản lý cấp nước đô thị và khu công nghiệp, còn cấp nước nông thôn do Bộ Nông nghiệp và Môi trường đảm nhiệm. Các Nghị định 33/2025/NĐ-CP và 35/2025/NĐ-CP về chức năng của hai bộ tiếp tục giữ cách phân công này. Ở địa phương, sau khi tổ chức chính quyền hai cấp, Nghị định 140/2025/NĐ-CP đã phân định thẩm quyền trong lĩnh vực của Bộ Xây dựng [8] và nhiều tỉnh, thành phố đã ban hành quy định phân công, phân cấp quản lý hoạt động cấp nước, có nơi giao thêm trách nhiệm cho cấp xã.

Nước sạch nông thôn thì được quản lý thông qua một đầu mối thuộc ngành Thủy lợi [9]. Sự đan xen này không sai, nhưng đòi hỏi luật phải xác định rõ các điểm tiếp giáp. Nước thô lấy từ nguồn thuộc phạm vi cấp phép khai thác tài nguyên nước. Nước thải sau xử lý xả vào nguồn tiếp nhận thuộc phạm vi giấy phép môi trường. Việc tiêu thoát nước mưa trong đô thị kết nối với tiêu thoát nước thủy lợi ở vùng ngoại vi. Còn toàn bộ phần dịch vụ ở giữa phải có một khung quản lý riêng, thống nhất và có chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng.

4. Vòng tuần hoàn từ nguồn nước đến nguồn nước

Nếu coi nước đô thị là một chu trình khép kín, đường đi của nó gồm nguồn nước, sản xuất nước sạch, phân phối và tiêu thụ, xả thải, rồi trở lại nguồn tiếp nhận hoặc được tái sử dụng. Mỗi khâu phụ thuộc vào khâu liền kề. Nước thải xử lý kém làm xấu nguồn nước mặt và đẩy chi phí xử lý nước cấp lên, trong khi khai thác nước ngầm quá mức gây lún đất và xâm nhập mặn. Thành phố Hồ Chí Minh là ví dụ cho việc phải giải bài toán nguồn bằng hạ tầng cấp nước, với chương trình cung cấp nước sạch và chấm dứt khai thác nước ngầm giai đoạn 2021 - 2025 đặt mục tiêu công suất hệ thống 2,9 triệu m³ mỗi ngày và giảm thất thoát dưới 18% [10].

Ở khâu phân phối, giảm thất thoát tương đương với tìm thêm một nguồn nước, theo tổng kết của Bộ Xây dựng, tỷ lệ thất thoát bình quân tại các đô thị đã xuống khoảng 15% vào năm 2025, đạt mục tiêu của chương trình quốc gia [5]. Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn giảm thất thoát từ 19,96% năm 2021 xuống 12,51% năm 2025, và chính đơn vị này nhận thấy khi mức thất thoát đã thấp, chi phí đầu tư bổ sung tăng nhanh hơn lượng nước thu hồi nên phải chuyển sang quản trị theo hiệu quả kinh tế, kỹ thuật [11]. Bài học ở đây là tồn tại một mức thất thoát tối ưu về kinh tế, không phải cứ giảm mãi là có lợi.

Ở khâu thoát nước, bài toán không chỉ là nước thải. Báo cáo của Bộ Xây dựng trình Thủ tướng Chính phủ về ngập úng đô thị cho biết Việt Nam có khoảng 900 đô thị, tỷ lệ đô thị hóa trên 44% và sẽ vượt 50% vào năm 2030, trong khi bê tông hóa, san lấp ao hồ và thu hẹp kênh rạch làm mất dần không gian thoát nước tự nhiên [12]. Thoát nước mưa, nước thải sinh hoạt và nước thải khu công nghiệp vì vậy phải được quy hoạch cùng với quy hoạch đô thị, giao thông và thủy lợi, theo lưu vực chứ không theo ranh giới hành chính [13] và cuối vòng tuần hoàn, nước và bùn sau xử lý cần được xem là tài nguyên.

5. Cấp, thoát nước, giảm phát thải và Net Zero

Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 tại COP26. Ngành Nước có hai vai trò trong mục tiêu này - vừa là nguồn phát thải cần giảm, vừa là giải pháp giúp các lĩnh vực khác giảm phát thải và thích ứng. Giảm thất thoát làm giảm điện dùng cho khai thác, xử lý và bơm. Tái sử dụng nước giảm nhu cầu khai thác mới, còn hạ tầng xanh như hồ điều hòa vừa giảm ngập vừa tăng khả năng thích ứng. Để những đòn bẩy này đi vào thực tế, mỗi doanh nghiệp cấp, thoát nước cần kiểm kê khí nhà kính theo phương pháp thống nhất, theo dõi chỉ số cường độ carbon trên mỗi mét khối nước cấp và nước thải xử lý, và có lộ trình giảm phát thải gắn với báo cáo định kỳ.

6. Công nghệ xử lý, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo

Ở khâu cấp nước, xu hướng công nghệ là lọc màng cho nguồn nước ô nhiễm hoặc nhiễm mặn, kết hợp oxy hóa nâng cao và than hoạt tính để xử lý vi ô nhiễm và chất hữu cơ, khử trùng bằng tia cực tím cùng với kiểm soát sản phẩm phụ khử trùng, và giám sát chất lượng trực tuyến tại nhà máy lẫn trên mạng lưới.

Ở khâu thoát nước, các nhà máy chuyển dần sang xử lý sinh học loại bỏ nitơ và phốt pho, dùng bể phản ứng sinh học màng, thu khí sinh học và nhiệt từ bùn, thu hồi phốt pho và tái sử dụng nước đã xử lý cho công nghiệp, tưới tiêu và cảnh quan. Với nước mưa, thoát nước bền vững, hồ điều hòa, trạm bơm và cống kiểm soát triều là hướng được đề án chống ngập đô thị ưu tiên [12].

Công nghệ nào cũng cần được chọn theo quy mô và điều kiện địa phương, tính theo chi phí vòng đời thay vì chỉ chi phí đầu tư, và gắn với năng lực vận hành trong nước, vì một công trình hiện đại nhưng vận hành sai thiết kế sẽ không phát huy hiệu quả.

Công cụ quản lý cũng phải đổi mới tương xứng. Tại hội thảo ngành Nước năm 2025, các diễn giả chỉ ra rằng chuyển đổi số đang vướng ở dữ liệu phân tán, thiếu đồng bộ và chi phí đầu tư hạ tầng dữ liệu cao [14]. Bộ Xây dựng đã thử nghiệm cơ sở dữ liệu cấp nước sạch và thoát nước đô thị giai đoạn 2025–2026, và đã ban hành thông tư về hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu của ngành trong khung của Luật Dữ liệu, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và Luật An ninh mạng [15]. Trên nền dữ liệu đó, các ứng dụng có giá trị nhất gồm phân vùng tính toán lưu lượng và quản lý áp lực, đồng hồ thông minh, phát hiện rò rỉ bằng học máy, dự báo nhu cầu, tối ưu bơm theo giá điện, bản sao số của mạng lưới, dự báo ngập theo thời gian thực, điều khiển thông minh quá trình sục khí và bảo trì dự đoán.

Trí tuệ nhân tạo (AI) chỉ phát huy khi dữ liệu sạch và được chuẩn hóa, hạ tầng đo lường đáng tin cậy, có đội ngũ vừa hiểu kỹ thuật nước vừa hiểu khoa học dữ liệu, hệ thống điều khiển được bảo vệ an ninh mạng, và quyền sở hữu, chia sẻ dữ liệu được quy định rõ. Nên xem AI là công cụ hỗ trợ ra quyết định, không thay thế trách nhiệm quản lý và vận hành.

7. Nguồn lực, giá dịch vụ và bộ máy

Công nghệ và dữ liệu chỉ phát huy khi có nguồn lực và một bộ máy vận hành hiệu quả. Tại hội thảo ngành Nước năm 2025 các đại biểu cho rằng quy hoạch cấp, thoát nước chưa đầy đủ, chưa đồng bộ, việc ban hành giá nước sạch gặp khó khăn, giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải còn thấp nên hạn chế huy động vốn và quản lý nhà nước còn chồng chéo, chưa thống nhất [14]. Việc xây dựng Luật hiện cũng phải tính đến thay đổi địa giới hành chính và hệ thống chính quyền địa phương, năng lực tổ chức thực hiện cũng như quan hệ với pháp luật về đầu tư, đầu tư công, xây dựng, tài nguyên nước, hợp tác công tư và quy hoạch [16]. Đặc thù của cấp, thoát nước đòi hỏi cơ chế giá được quy định ở cấp luật. vì đây là dịch vụ công thiết yếu, gắn với hệ thống hạ tầng có vốn đầu tư lớn, thời gian hoàn vốn dài và thường chỉ có một mạng lưới phục vụ trong mỗi khu vực. Giá nước sạch và giá dịch vụ thoát nước, xử lý nước thải vì vậy không thể chỉ vận hành theo cơ chế thị trường thông thường hoặc phụ thuộc vào các quy định rời rạc ở văn bản dưới luật. Luật Cấp, thoát nước cần quy định nguyên tắc, căn cứ và thẩm quyền xây dựng, thẩm định, quyết định, điều chỉnh giá; yêu cầu tính đúng, tính đủ chi phí hợp lý, minh bạch, gắn với chất lượng dịch vụ và lộ trình thực hiện; đồng thời có chính sách hỗ trợ khả năng chi trả của hộ nghèo, nhóm yếu thế và địa bàn khó khăn.

Về tổ chức, cần thống nhất một đầu mối quản lý nhà nước ở trung ương đối với toàn bộ chuỗi dịch vụ cấp, thoát nước, bao gồm cả khu vực đô thị và nông thôn. Đầu mối này chịu trách nhiệm thống nhất về chính sách, quy hoạch ngành, tiêu chuẩn dữ liệu và điều phối liên ngành; ở địa phương cần xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm xuyên suốt theo vùng phục vụ, không để việc phân công theo địa giới hoặc theo từng công đoạn làm đứt quãng trách nhiệm. Cùng với đó, Luật phải phân định minh bạch chức năng quản lý nhà nước, điều tiết giá và chất lượng dịch vụ, chủ sở hữu tài sản và đơn vị vận hành; cơ chế phối hợp với cơ quan tài nguyên nước, môi trường và thủy lợi cần rõ ràng, nhưng không làm phân tán đầu mối chịu trách nhiệm về dịch vụ.

8. Khung pháp lý hiện hành và kiến nghị về Luật Cấp, thoát nước

Hiện lĩnh vực chủ yếu được điều chỉnh bằng Nghị định 117/2007/NĐ-CP về sản xuất, cung cấp và tiêu thụ nước sạch, được sửa đổi bởi Nghị định 124/2011/NĐ-CP, và Nghị định 80/2014/NĐ-CP về thoát nước và xử lý nước thải [6][15], bên cạnh Luật Tài nguyên nước, Luật Bảo vệ môi trường và Luật Thủy lợi điều chỉnh nguồn nước, xả thải và công trình tưới tiêu. Văn bản dưới luật như Nghị định hiện nay có hiệu lực pháp lý hạn chế, khó giải quyết xung đột với các luật khác, và khó quy định đồng thời về giá, tài sản, đầu tư và trách nhiệm của nhiều cơ quan. 

Từ phân tích ở trên, bài viết đề xuất Luật Cấp, thoát nước cần bảo đảm sáu nhóm nội dung sau:

Một là khẳng định cấp, thoát nước là dịch vụ công ích thiết yếu, lấy an toàn nước uống và an toàn nước thải làm nguyên tắc xuyên suốt, và bảo đảm quyền tiếp cận cho mọi người dân.

Hai là xác định phạm vi điều chỉnh là dịch vụ và hạ tầng, quy định rõ các điểm tiếp giáp với pháp luật về tài nguyên nước, môi trường và thủy lợi và viện dẫn thay vì lặp lại để tránh chồng lấn.

Ba là chuyển quy hoạch và quản lý sang theo lưu vực và vùng phục vụ, tích hợp với quy hoạch đô thị, giao thông và thủy lợi.

Bốn là thiết kế bộ máy với phân định vai trò quản lý, điều tiết và vận hành, xác định đầu mối quốc gia và trách nhiệm địa phương.

Năm là hoàn thiện cơ chế giá và tài chính, gồm giá nước sạch, giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải tính đúng, tính đủ, có hỗ trợ nhóm yếu thế, khuyến khích vốn ngoài ngân sách và hợp tác công tư gắn với giám sát kết quả, cùng quy định thống nhất về giao và quản lý tài sản hạ tầng.

Sáu là đưa vào luật các yêu cầu về kiểm kê khí nhà kính, chỉ số carbon, tiết kiệm và thu hồi năng lượng, tái sử dụng nước và bùn, cùng cơ sở dữ liệu quốc gia dùng chung, nguyên tắc ứng dụng AI, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu.

9. Kết luận

Cấp, thoát nước là hạ tầng nền tảng của sức khỏe, môi trường và phát triển bền vững. Đây là lĩnh vực có đối tượng, công cụ và mục tiêu quản lý riêng, không thể thay thế hay nhập với quản lý tài nguyên nước, bảo vệ môi trường, thủy lợi, mặc dù phải gắn kết chặt với cả ba. Để phát huy vai trò của mình trong kỷ nguyên mới, Ngành cần đồng thời công nghệ xử lý tiên tiến, công cụ số và AI, nguồn lực tài chính bền vững với một bộ máy quản lý, vận hành hiệu quả. Điều kiện nền tảng để các yếu tố này vận hành đồng bộ là một khung pháp luật ở cấp luật, thống nhất và đủ mạnh. Việc sớm ban hành Luật Cấp, thoát nước vì thế không chỉ là hoàn thiện thể chế của một ngành, mà là cách biến các định hướng về an ninh nguồn nước, giảm phát thải và chuyển đổi số thành nghĩa vụ và nguồn lực cụ thể.

PGS.TS. Nguyễn Hồng Tiến

Nguyên Cục trưởng Cục Hạ tầng kỹ thuật, Bộ Xây dựng