Phát triển cấp thoát nước trong mô hình đô thị bền vững

Bộ Xây dựng phối hợp với Ban chính sách Chiến lược Trung ương tổ chức Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam 2026.

Diễn đàn đã đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng đô thị, phát triển hạ tầng đồng bộ và nâng cao khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu. Từ góc nhìn ngành Nước, thông điệp quan trọng là chuyển từ đầu tư từng công trình riêng lẻ sang quản trị tổng hợp hệ thống cấp nước, thoát nước và xử lý nước thải.

Cấp Thoát nước là nền tảng của đô thị đáng sống

Các tham luận tại Diễn đàn sáng nay nhấn mạnh yêu cầu tích hợp giao thông, cấp nước, thoát nước, xử lý nước thải, năng lượng và hạ tầng số trong quy hoạch, phát triển đô thị. Cùng với đầu tư xây dựng, các yếu tố về chi phí vận hành, bảo trì và khả năng thích ứng trước thiên tai cần được tính toán ngay từ đầu. Điều này cho thấy chất lượng đô thị không chỉ được đánh giá qua quy mô công trình hay tốc độ tăng trưởng, mà còn ở mức độ an toàn, ổn định và liên tục của các dịch vụ thiết yếu phục vụ người dân.

Trong cấu trúc đô thị, hạ tầng cấp thoát nước giữ vai trò nền tảng đối với sức khỏe cộng đồng, môi trường và hoạt động kinh tế. Vì vậy, quy hoạch đô thị cần đánh giá đầy đủ khả năng đáp ứng của nguồn nước, mạng lưới cấp nước và năng lực tiêu thoát nước trước khi xác định không gian phát triển mới. Việc đầu tư hạ tầng nước chậm hơn tốc độ đô thị hóa có thể tạo áp lực lên hệ thống hiện hữu, gia tăng nguy cơ thiếu nước, ngập úng và ô nhiễm môi trường.

Đáng chú ý, trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, địa giới quản lý có thể thay đổi nhưng các hệ thống hạ tầng và dịch vụ liên xã vẫn tồn tại. Đối với ngành Nước, một nhà máy, tuyến truyền dẫn hoặc lưu vực thoát nước thường phục vụ nhiều địa bàn. Do đó, cần có cơ chế điều phối liên vùng, liên xã, tránh đầu tư phân tán và thiếu kết nối.

Cách tiếp cận quản trị tổng hợp nước tại đô thị cần xem nước mưa, nước mặt, nước ngầm, nước sạch và nước thải là các thành phần có liên hệ chặt chẽ. Quy hoạch cấp nước phải gắn với bảo vệ nguồn; quy hoạch thoát nước phải gắn với sử dụng đất, cao độ nền và hồ điều hòa; xử lý nước thải phải góp phần cải thiện chất lượng nguồn nước và tạo điều kiện tái sử dụng phù hợp.

Bảo vệ nguồn nước, đổi mới giải pháp chống ngập và nâng cao năng lực chống chịu

Cũng tại diễn đàn, các chuyên gia nhận định, an ninh nguồn nước phải được coi là yêu cầu chiến lược trong phát triển đô thị. Khi nguồn nước bị ô nhiễm, doanh nghiệp cấp nước có thể phải tăng chi phí xử lý dù không kiểm soát được nguyên nhân gây ô nhiễm. Do đó, cần phân định trách nhiệm của cơ quan quản lý, tổ chức gây ô nhiễm và doanh nghiệp khai thác; thực thi nguyên tắc người gây ô nhiễm phải chịu chi phí khắc phục, đồng thời xây dựng phương án cấp nước dự phòng khi xảy ra sự cố.

Còn đối với thoát nước, Diễn đàn lưu ý tình trạng thu hẹp mặt nước, vùng trũng và không gian xanh làm gia tăng nguy cơ ngập. Chỉ mở rộng cống và xây thêm trạm bơm sẽ không đủ nếu đô thị tiếp tục bê tông hóa. Cần kết hợp hạ tầng kỹ thuật với giải pháp xanh lam như hồ điều hòa, công viên trữ nước, bề mặt thấm và khôi phục dòng chảy tự nhiên; đánh giá tác động của dự án mới trên toàn lưu vực, để không chuyển rủi ro ngập sang khu vực khác.

Ở khía cạnh đầu tư, ngành Cấp Thoát nước cần nguồn vốn dài hạn, trong khi khả năng thu hồi vốn, đặc biệt ở lĩnh vực xử lý nước thải, còn hạn chế. Cần hoàn thiện cơ chế giá dịch vụ, hỗ trợ các công trình có lợi ích môi trường lớn, khuyến khích hợp tác công tư và tiếp cận nguồn vốn xanh, vốn khí hậu. Hiệu quả đầu tư phải được đánh giá trên cả vòng đời công trình, bao gồm vận hành, bảo trì và khả năng chống chịu.

Cùng với đó, dữ liệu về chất lượng nước, áp lực mạng lưới, lượng mưa, mực nước và vận hành trạm bơm cần được kết nối để hỗ trợ dự báo, cảnh báo sớm và ra quyết định. Chuyển đổi số phải hướng tới chất lượng dịch vụ.

Từ những định hướng của Diễn đàn, ngành Cấp Thoát nước cần chủ động tham gia sâu hơn vào quy hoạch đô thị, bảo vệ nguồn nước, kiểm soát ngập và hoàn thiện chính sách chuyên ngành. Phát triển đô thị bền vững không chỉ được thể hiện bằng những công trình hiện đại, mà còn bằng nước sạch an toàn, nước thải được xử lý, ngập úng được hạn chế và hệ thống hạ tầng đủ sức thích ứng trước những biến động khí hậu.

PV