Quản lý vận hành hệ thống thoát nước đô thị Hải Phòng: Thực trạng, khó khăn và kiến nghị

Tại Đại hội Chi hội Cấp Thoát nước miền Bắc nhiệm kỳ 2025 - 2028 được tổ chức vào ngày 6/12 vừa qua, đại diện Công ty TNHH MTV Thoát nước Hải Phòng đã có bài tham luận chuyên đề nêu lên thực trạng ngập úng tại đô thị Hải Phòng, các khó khăn trong công tác quản lý vận hành hệ thống thoát nước và đề xuất kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả tiêu thoát nước đô thị.

Nỗ lực đầu tư cải thiện hạ tầng thoát nước, xử lý nước thải

Hải Phòng là thành phố cảng, trung tâm công nghiệp, thương mại và dịch vụ lớn của vùng duyên hải Bắc Bộ. Những năm gần đây, cùng với tốc độ đô thị hóa nhanh, hàng loạt khu đô thị mới, khu công nghiệp, khu chế xuất được hình thành, đóng góp tích cực cho tăng trưởng kinh tế - xã hội của thành phố. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy hệ thống hạ tầng kỹ thuật, đặc biệt là hệ thống thoát nước và xử lý nước thải vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển đô thị, đặt ra nhiều thách thức trong công tác chống ngập và bảo vệ môi trường.

Theo Công ty TNHH MTV Thoát nước Hải Phòng - đơn vị trực tiếp quản lý, vận hành hệ thống thoát nước, áp lực đối với hệ thống ngày càng tăng do sự kết hợp của nhiều yếu tố: gia tăng nhanh lượng nước thải sinh hoạt, hiện tượng mưa lớn cực đoan (nhiều trận mưa trên 100 mm, cá biệt trên 300 mm), triều cường, nước biển dâng và lũ từ thượng nguồn. Những yếu tố này khiến bài toán tiêu thoát nước đô thị tại Hải Phòng ngày càng trở nên phức tạp.

Hướng tới mục tiêu xây dựng Hải Phòng trở thành thành phố cảng hiện đại, văn minh, xanh - sạch - đẹp, trong thời gian qua, Thành ủy, HĐND, UBND thành phố đã quan tâm triển khai nhiều dự án lớn trong lĩnh vực thoát nước và xử lý nước thải. Tiêu biểu như: Dự án thoát nước và vệ sinh Hải Phòng; Dự án thoát nước mưa, nước thải và quản lý chất thải rắn Hải Phòng giai đoạn 1; Dự án nâng cấp cơ sở hạ tầng khu dân cư thu nhập thấp và một số dự án nhỏ lẻ khác. Các hạng mục của dự án đã hoàn thành và đưa vào sử dụng cơ bản đang phát huy tốt hiệu quả, góp phần nâng cao khả năng tiêu thoát nước và xử lý nước thải, chỉnh trang đô thị và nâng cao chất lượng môi trường. Đặc biệt, từ tháng 2/2021, Nhà máy xử lý nước thải Vĩnh Niệm đã chính thức được đưa vào vận hành với công suất thiết kế 36.000 m³/ngày đêm. Đây cũng là nhà máy xử lý nước thải tập trung đầu tiên của Hải Phòng.

Từ năm 2017, Hải Phòng cũng đã triển khai thu giá dịch vụ thoát nước với mức thu bằng 20% giá bán nước sạch. Việc thu giá dịch vụ thoát nước góp phần giảm gánh nặng chi ngân sách, đồng thời tạo nguồn kinh phí ổn định cho công tác duy tu, bảo dưỡng và vận hành hệ thống.

Những khó khăn trong quản lý, vận hành hệ thống thoát nước

Mặc dù đã đạt được những kết quả nhất định, song theo Công ty TNHH MTV Thoát nước Hải Phòng, công tác quản lý, vận hành hệ thống thoát nước và xử lý nước thải của thành phố hiện vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc.

Thứ nhất: Hệ thống thoát nước đô thị chủ yếu là hệ thống thoát nước chung cho cả nước mưa và nước thải. Hệ thống được đầu tư xây dựng qua nhiều thời kỳ khác nhau, chưa hoàn chỉnh, thiếu đồng bộ, do đó khả năng tiêu thoát nước còn nhiều hạn chế. 

Việc bê tông hóa các tuyến kênh mương cùng với tốc độ đô thị hóa nhanh làm gia tăng các bề mặt không thấm nước, trong khi đó các cơ sở hạ tầng về thoát nước vẫn chưa phát triển kịp với tốc độ đô thị hóa. Việc thiếu các công trình chống ngập như hồ điều hòa, trạm bơm nước mưa… cũng là nguyên nhân dẫn đến tình trạng ngập lụt trong các đô thị.

Thứ hai: Các dự án đường giao thông mới khi xây dựng chủ yếu xây dựng đồng bộ hệ thống thoát nước mưa, chưa tính đến hệ thống thoát nước thải. Nên các khu dân cư mới, khu đô thị mới xây dựng khi đấu nối ra đường giao thông lại không có hệ thống thoát nước thải để đấu nối.

Thứ ba: Tỷ lệ thu gom, xử lý nước thải sinh hoạt đô thị tương đối thấp đạt khoảng từ 12-15%. Phần lớn lượng nước thải sinh hoạt của thành phố vẫn xả trực tiếp ra sông ngòi.

Thứ tư: Giá dịch vụ thoát nước mới triển khai thực hiện được ở khu vực các phường. Do đó vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu cho công tác duy tu, bảo dưỡng, quản lý vận hành hệ thống thoát nước của thành phố.

Thứ năm: Công tác quản lý hệ thống thoát nước có đôi chỗ còn hiện tượng chồng chéo, thiếu sự phối hợp linh hoạt. Đơn cử, trên cùng một hệ thống mương thoát nước nhưng có những đoạn do Công ty TNHH MTV Thoát nước Hải Phòng quản lý, đến đoạn cuối hoặc đoạn giữa là các tuyến mương và các cống ngăn triều lại do các đơn vị thủy lợi quản lý.

Thứ sáu: Việc đầu tư cho các công trình thoát nước và xử lý nước thải hiện nay tại Hải Phòng cũng như tại các thành phố lớn khác là việc rất cấp thiết, đòi hỏi nguồn kinh phí rất lớn lên đến hàng nghìn tỷ đồng. Trên thực tế hiện nay việc kêu gọi các doanh nghiệp tư nhân đầu tư vào lĩnh vực thoát nước và xử lý nước thải còn rất khó khăn, chưa hấp dẫn nhà đầu tư. Các địa phương chưa quan tâm đầu tư tương xứng với tốc độ đô thị hóa.

Bất cập trong cơ chế hợp đồng và phân cấp quản lý

Theo phản ánh của doanh nghiệp, việc thực hiện cơ chế đấu thầu, đặt hàng dịch vụ thoát nước theo Nghị định số 32/2019/NĐ-CP ngày 10/4/2019 của Chính phủ đang phát sinh nhiều khó khăn. Nghị định trên quy định "dịch vụ thoát nước đô thị, khu dân cư nông thôn tập trung" thuộc Danh mục sản phẩm, dịch vụ công ích thực hiện đấu thầu hoặc đặt hàng. Trong quá trình thực hiện hợp đồng theo Nghị định 32, Công ty gặp một số khó khăn vướng mắc như: Tại hồ sơ mời thầu không tiên lượng được hết các hạng mục công việc; một số hạng mục không có khối lượng cụ thể như ga sập, cống hỏng, thiết bị bơm gặp sự cố đột xuất… Ngoài ra, việc triển khai các hạng mục công việc phát sinh trong gói thầu, vượt khối lượng trong hồ sơ mời thầu phải qua nhiều bước trình duyệt đến khi thực hiện, vì vậy không đáp ứng được các yêu cầu về chính trị, dễ gây bức xúc cho người dân.

Bên cạnh đó, mặc dù Nghị định số 80/2014/NĐ-CP ngày 06/8/2014 của Chính phủ về thoát nước và xử lý nước thải quy định: "Hợp đồng quản lý vận hành hệ thống thoát nước có thời hạn ngắn nhất là 5 năm và dài nhất là 10 năm", song trên thực tế, nhiều địa phương, trong đó có Hải Phòng, vẫn ký hợp đồng theo từng năm. Điều này khiến đơn vị vận hành gặp khó khăn trong việc chủ động tài chính, đầu tư thiết bị chuyên dùng và đào tạo nguồn nhân lực dài hạn.

Đáng chú ý, hiện nay tại Hải Phòng và một số địa phương đang xây dựng ban hành quy định quản lý hoạt động thoát nước và xử lý nước thải đô thị, khu dân cư nông thôn tập trung và khu công nghiệp. Theo đó hệ thống thoát nước được phân cấp cho các đơn vị Sở Xây dựng, ủy ban nhân dân các phường, xã quản lý theo phân cấp.

Việc phân cấp quản lý hệ thống thoát nước cho nhiều đơn vị trên cùng một lưu vực có nguy cơ làm giảm hiệu quả vận hành, bởi hệ thống thoát nước là hệ thống liên thông chặt chẽ theo lưu vực, từ các tuyến cống nhánh ra đến các tuyến cống chính rồi ra trạm bơm đưa về các khu xử lý hoặc điểm xả thải.

Doanh nghiệp cho rằng việc phân cấp quản lý do đó cần phân chia theo lưu vực thoát nước. Hệ thống thoát nước phải ưu tiên giao cho các đơn vị chuyên ngành về thoát nước để quản lý, vận hành. Việc tập trung quản lý một lưu vực giúp nhà thầu có cái nhìn tổng thể về tình trạng hệ thống từ đó đưa ra các giải pháp cải tiến, nâng cấp mang tính hệ thống và bền vững. Đồng thời giúp kiểm soát và xử lý sự cố, tối ưu hóa nguồn lực, chi phí vận hành tổng thể, tránh được tình trạng đổ lỗi, tăng cường tính trách nhiệm toàn diện và rõ ràng.

Đề xuất giải pháp hướng tới đô thị xanh - an toàn - bền vững

Từ thực tiễn quản lý, vận hành, Công ty TNHH MTV Thoát nước Hải Phòng kiến nghị 5 nhóm giải pháp nhằm giảm ngập đô thị và nâng cao hiệu quả hệ thống thoát nước. Trong đó, nhấn mạnh vai trò của quy hoạch đồng bộ và đầu tư hạ tầng, giải pháp về quản lý vận hành, công nghệ, truyền thông và cả cơ chế chính sách.

Đầu tiên, về giải pháp quy hoạch và đầu tư hạ tầng: Theo doanh nghiệp, muốn giải quyết ngập úng bền vững phải có quy hoạch tốt, cập nhật tiêu chuẩn kỹ thuật và đầu tư đồng bộ. Do đó các thành phố cần sớm phê duyệt quy hoạch chung, trên cơ sở đó xây dựng các quy hoạch chuyên ngành về thoát nước và xử lý nước thải. Ưu tiên đầu tư hệ thống cống bao, hồ điều hòa, trạm bơm, kênh tiêu ở các khu vực trọng điểm; từng bước chuyển từ thoát nước hỗn hợp sang thoát nước riêng.

Ứng dụng mô hình tính toán thủy lực, thủy văn, phục vụ dự báo và thiết kế công trình tiêu thoát phù hợp với điều kiện mưa - triều - địa hình; Chuyển mạnh sang tiếp cận quản lý tổng hợp theo lưu vực, dựa trên dữ liệu, dự báo và điều hành thông minh thay vì chỉ tập trung xử lý từng điểm ngập.

Tăng cường các công tác quản lý quy hoạch, đầu tư xây dựng đúng quy định về cao độ nền, hướng thoát, xả thải, phân lưu khu vực…

Xây dựng quy chế tạo nguồn kinh phí cho việc đầu tư xây dựng và vận hành các công trình thoát nước và xử lý nước thải, ví dụ như trích tỷ lệ phần trăm GDP của các địa phương để tạo nguồn.

Đầu tư thoát nước chống ngập phải được xem là hạ tầng thiết yếu tương tự như giao thông, điện, nước sạch, viễn thông, cần được ưu tiên trong quy hoạch và phân bổ vốn. Huy động tổng hợp nguồn lực của Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng; khuyến khích xã hội hóa, PPP và các nguồn vốn khác.

Thứ hai, về giải pháp quản lý vận hành: Để nâng cao hiệu quả quản lý vận hành hệ thống thoát nước, Công ty TNHH MTV Thoát nước Hải Phòng kiến nghị: Cần phải tăng cường quan trắc, giám sát tự động tại các trạm bơm, cống ngăn triều, hồ điều hòa; Duy trì công tác nạo vét, duy tu thường xuyên hệ thống cống, hố ga, cửa xả, đảm bảo thông suốt trước mùa mưa bão.

Việc kiểm soát ngập úng phải chuyển từ tư duy ứng phó bị động sang quản lý chủ động, dự báo sớm, điều hành thông minh, hướng tới xây dựng "đô thị an toàn – hạ tầng linh hoạt – môi trường thích ứng". Hệ thống thoát nước là hệ thống liên thông, nên phải vận hành đồng bộ do đó cần thống nhất một đơn vị quản lý, vận hành.

Thứ ba, về giải pháp công nghệ và môi trường: Hệ thống thoát nước đô thị sẽ thích ứng tốt hơn với các sức ép từ phát triển đô thị, biến đổi khí hậu nếu được hỗ trợ các giải pháp công nghệ và môi trường. Công ty TNHH MTV Thoát nước Hải Phòng đề xuất ứng dụng công nghệ GIS, IoT trong quản lý bản đồ thoát nước và cảnh báo sớm ngập úng; Tăng cường các giải pháp xanh như lát vật liệu thấm nước, trồng cây phủ xanh bề mặt, xây dựng hồ điều hòa sinh thái - hướng tới mô hình "thành phố sponge - đô thị thấm nước".

Thứ tư, về giải pháp tuyên truyền và phối hợp: Việc phối hợp với các sở, ngành, chính quyền địa phương trong công tác tuyên truyền sẽ góp phần nâng cao ý thức cộng đồng. Các hoạt động truyền thông tập trung vào các nội dung như vận động người dân không xả rác, không lấn chiếm hệ thống thoát nước...

Bên cạnh đó, cần đề xuất cơ chế phối hợp linh hoạt giữa đơn vị vận hành thoát nước với quản lý hạ tầng giao thông, xây dựng và môi trường.

Thứ năm, về giải pháp về cơ chế chính sách: Doanh nghiệp đề xuất sớm ban hành Luật Cấp Thoát nước. Trong trường hợp phát sinh đột xuất các sự cố về thoát nước và xử lý nước thải thì cho phép chỉ định thầu hoặc đặt hàng.

Để tránh sự chồng chéo trong các quy định của pháp luật và đảm bảo sự thống nhất trong việc ký kết hợp đồng dịch vụ thoát nước giữa các địa phương, Công ty TNHH MTV Thoát nước Hải Phòng đề nghị các bộ ngành liên quan cần thống nhất ý kiến và có hướng dẫn cụ thể cho các địa phương để triển khai đồng bộ. Cụ thể, doanh nghiệp kiến nghị, thời hạn của đồng dịch vụ thoát nước là từ 5-10 năm, tạo điều kiện cho các đơn vị chủ động và có kế hoạch đầu tư dài hạn.

Thực tiễn quản lý, vận hành hệ thống thoát nước đô thị Hải Phòng cho thấy, để từng bước giải quyết bài toán ngập úng, cần có cách tiếp cận tổng thể, đồng bộ từ quy hoạch, đầu tư hạ tầng đến cơ chế quản lý và vận hành. Những kiến nghị được nêu từ thực tiễn hoạt động của đơn vị là cơ sở để các cơ quan quản lý tham khảo, góp phần hoàn thiện chính sách, nâng cao hiệu quả tiêu thoát nước, hướng tới xây dựng đô thị phát triển an toàn, bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Vy Anh