Đào tạo nhân lực ngành Nước trước yêu cầu mới của đô thị

Sáng 15/5/2026 tại Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM, tọa đàm "Mạng lưới các trường đại học, cao đẳng đào tạo ngành Cấp Thoát nước, môi trường, hạ tầng đô thị" diễn ra với sự tham dự của lãnh đạo Hội Cấp Thoát nước Việt Nam (VWSA); các chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp ngành Nước; các trường đại học, cao đẳng và các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực hạ tầng kỹ thuật đô thị.

Ngành Nước là hệ tuần hoàn của đô thị

Phát biểu khai mạc sự kiện, PGS.TS. Phạm Trọng Thuật, Hiệu trưởng Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM cho rằng có những ngành nghề khi vận hành bình thường thì ít được nhắc tới. Nhưng chỉ cần một buổi sáng mở vòi không có nước, hoặc một cơn mưa khiến tuyến phố biến thành "hồ nước điều hòa nhân tạo", xã hội sẽ lập tức nhớ tới vai trò của ngành Cấp Thoát nước.

Theo PGS.TS. Phạm Trọng Thuật, ngành Cấp Thoát nước là lĩnh vực rất gần với đời sống, đồng thời giữ vai trò nền tảng đối với sự vận hành của đô thị. Nếu giao thông được xem là trục sống của đô thị, thì cấp thoát nước chính là hệ tuần hoàn. Hệ tuần hoàn ấy phải thông suốt, an toàn và bền vững để đô thị có thể phát triển ổn định.

Ông nhấn mạnh, ngành Nước hiện không còn chỉ là một lĩnh vực kỹ thuật hạ tầng chuyên sâu, mà đã trở thành câu chuyện bao trùm hơn, liên quan trực tiếp đến chất lượng sống đô thị, sức khỏe cộng đồng, khả năng chống chịu trước thiên tai, biến đổi khí hậu và các rủi ro toàn cầu.

Từ đó, bài toán đặt ra cho các trường đại học không chỉ là đào tạo kỹ sư tính toán giỏi, thiết kế tốt trên bản vẽ. Điều quan trọng hơn là đào tạo những con người có khả năng nhìn nhận đô thị như một thực thể sinh thái, nơi các hệ thống kỹ thuật, môi trường, xã hội và con người luôn kết nối với nhau.

Với nhà trường, doanh nghiệp không chỉ là nơi tiếp nhận sinh viên sau tốt nghiệp. Doanh nghiệp còn là nơi giúp nhà trường hiểu rõ hơn những vấn đề đang diễn ra ngoài thực tế, giúp sinh viên kiểm nghiệm kiến thức đã học và giúp hoạt động đào tạo, nghiên cứu không tách rời nhu cầu xã hội. Trường đại học không chỉ là nơi truyền đạt tri thức, mà còn phải là nơi kết nối giữa nhà trường với nhà trường, nhà trường với doanh nghiệp và nhà trường với các hiệp hội nghề nghiệp.

Với tầm nhìn tổng quan, TS. Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch thường trực VWSA cho rằng cấp nước, thoát nước, chống ngập và hạ tầng kỹ thuật không phải là vấn đề xa xôi, mà gắn trực tiếp với đời sống hằng ngày. Trong quá trình đô thị hóa, nếu hạ tầng không đi trước hoặc không theo kịp thì sự phát triển đô thị sẽ khó bền vững. Đô thị mở rộng, dân cư tăng, nhu cầu sản xuất và sinh hoạt gia tăng, nhưng nếu thiếu nước sạch, thiếu hệ thống thoát nước, thiếu xử lý nước thải, không gian đô thị rất khó vận hành hiệu quả.

Ông Tuấn cho biết, VWSA hiện có hơn 400 hội viên, trong đó khoảng 150 đơn vị là các công ty cấp thoát nước. Cả nước có nhiều nhà máy nước, hệ thống cấp nước, thoát nước, xử lý nước thải đang vận hành và tiếp tục được đầu tư. Mỗi đơn vị đều cần đội ngũ kỹ sư, cán bộ kỹ thuật, cán bộ quản lý được đào tạo bài bản.

Theo TS. Trần Anh Tuấn, khi hệ thống chính sách, pháp luật về cấp nước tiếp tục được hoàn thiện, yêu cầu về điều kiện năng lực của doanh nghiệp cấp nước sẽ ngày càng rõ hơn. Một trong những yêu cầu quan trọng là doanh nghiệp phải có đội ngũ kỹ sư chuyên ngành. Đây không chỉ là yêu cầu quản lý, mà còn là điều kiện thực tế để bảo đảm an toàn cấp nước, chất lượng dịch vụ, hiệu quả vận hành và khả năng ứng phó sự cố.

Phó Chủ tịch VWSA cũng đề nghị các trường tiếp tục đổi mới chương trình đào tạo, tăng kết nối với doanh nghiệp và thực tiễn vận hành. Bên cạnh kiến thức kỹ thuật nền tảng, sinh viên ngành nước cần được tiếp cận công nghệ mới, quản trị dữ liệu, tự động hóa, kinh tế ngành Nước, chính sách và kỹ năng làm việc trong môi trường thực tế. Theo ông, doanh nghiệp cần nhân lực, nhà trường có nhiệm vụ đào tạo, còn Hội có trách nhiệm kết nối hai phía đó lại với nhau.

Các trường nhìn lại bài toán tuyển sinh và đào tạo

Tại tọa đàm, các tham luận của các trường cho thấy bức tranh đào tạo ngành Cấp Thoát nước, môi trường và hạ tầng đô thị đang có nhiều chuyển động, nhưng cũng đối mặt không ít thách thức. Điểm chung được các báo cáo đặt ra là nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp rất lớn, trong khi sức hút tuyển sinh của nhóm ngành kỹ thuật chưa tương xứng với nhu cầu thực tế.

PGS.TS. Võ Anh Tuấn – Trưởng Khoa Kỹ thuật hạ tầng Đô thị, Trường ĐH Kiến trúc TP.HCM đã chia sẻ công tác tuyển sinh đại học và sau đại học ngành Kỹ thuật cơ sở hạ tầng. Khoa Kỹ thuật hạ tầng Đô thị của trường hiện đào tạo theo hướng tích hợp các lĩnh vực nước và môi trường, giao thông và san nền, năng lượng và thông tin. Ở bậc đại học, chương trình đào tạo ngành Kỹ thuật cơ sở hạ tầng được tổ chức theo hai hướng, gồm chương trình đại trà và chương trình định hướng quốc tế chuyên ngành Cấp Thoát nước và Môi trường. Từ năm 2025, nhà trường bắt đầu đào tạo trình độ thạc sĩ ngành Kỹ thuật cơ sở hạ tầng, mở thêm hướng phát triển nguồn nhân lực trình độ cao cho lĩnh vực hạ tầng đô thị.

Theo trình bày của TS. Nguyễn Huy Cương, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP.HCM đã tập trung vào xu hướng tuyển sinh và yêu cầu cập nhật chương trình đào tạo. Các ngành kỹ thuật như Kỹ thuật cấp thoát nước và Công nghệ kỹ thuật môi trường từng có giai đoạn giảm sâu số lượng sinh viên, sau đó mới xuất hiện tín hiệu phục hồi. Từ thực tế đó, nhà trường nhấn mạnh yêu cầu đưa mạnh hơn các nội dung mới vào đào tạo, nhất là mô hình hóa hệ thống cấp thoát nước, GIS, dữ liệu vận hành và phân tích thủy lực. Báo cáo cũng gợi mở vị trí nghề nghiệp mới là nhân viên phân tích thủy lực, phù hợp với xu hướng các doanh nghiệp cấp nước từng bước hình thành dữ liệu GIS và mô hình vận hành mạng lưới.

Tại trường Đại học Xây dựng Miền Tây, ThS. Giang Văn Tuyền đã cho thấy những khó khăn tuyển sinh của các ngành kỹ thuật vẫn khá rõ, nhất là khi phải cạnh tranh với các ngành đang thu hút người học như công nghệ thông tin, kinh tế, ngân hàng. Dù vậy, kết quả đào tạo lại cho thấy nhu cầu thị trường lao động vẫn rất tốt. Với ngành Kỹ thuật cấp thoát nước, tỷ lệ tuyển sinh năm 2025 đạt 88% chỉ tiêu và sinh viên tốt nghiệp trong giai đoạn 2024 đến 2025 có việc làm sau tốt nghiệp đạt 100%. Nhà trường đề xuất tăng truyền thông tuyển sinh, kết nối cựu sinh viên, mở rộng hợp tác doanh nghiệp, địa phương và thúc đẩy các mô hình học kỳ doanh nghiệp để sinh viên tiếp cận sớm hơn với thực tiễn.

Ở góc độ đào tạo gắn với nghiên cứu và chuyển giao, PGS.TS.Trần Đăng An đến từ Phân hiệu Trường Đại học Thủy lợi tại TP.HCM chia sẻ mô hình liên kết doanh nghiệp trong đào tạo ngành Nước tại Trường Đại học Thuỷ lợi. Trường hiện có quy mô đào tạo lớn ở các bậc đại học, thạc sĩ và tiến sĩ ngành Cấp Thoát nước, đồng thời duy trì đội ngũ giảng viên có trình độ cao, 100% có trình độ Tiến sĩ. Giai đoạn 2020 - 2025, trường triển khai nhiều đề tài, dự án nghiên cứu, công bố khoa học và hoạt động tư vấn, chuyển giao trong các lĩnh vực như thất thoát nước, phân chia DMA, mô phỏng thủy lực, SCADA, IoT, WebGIS, quy hoạch cấp thoát nước và công nghệ xử lý nước.

Qua các tham luận của các cơ sở đào tạo có thể thấy, chương trình đào tạo nhân lực ngành Nước cần vượt ra khỏi cách tiếp cận kỹ thuật truyền thống. Những nội dung như chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, mô hình hóa thủy lực, quản lý tài sản mạng lưới, cảnh báo ngập và vận hành thông minh đang trở thành yêu cầu mới, gắn trực tiếp với nhu cầu của doanh nghiệp và quá trình phát triển đô thị.

Kết nối để ngành học hấp dẫn hơn

Không khí sự kiện đã "bùng nổ" khi phiên tọa đàm do GS.TS.NGƯT Nguyễn Việt Anh điều phối. Tại đây mở ra cuộc trao đổi trực tiếp giữa các trường trong mạng lưới, doanh nghiệp và đại diện VWSA. Các ý kiến tập trung vào việc làm thế nào để ngành Cấp Thoát nước, Môi trường và Hạ tầng đô thị hấp dẫn hơn với người học, đồng thời đào tạo ra đội ngũ kỹ sư có khả năng làm việc ngay trong môi trường thực tế.

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, đặc biệt tại các đô thị phía Nam, hệ thống cấp nước, thoát nước, xử lý nước thải và kiểm soát ngập ngày càng giữ vai trò then chốt. Ngành Nước đang đứng trước nhiều thách thức lớn, từ an ninh nguồn nước, ô nhiễm môi trường, ngập lụt đô thị đến yêu cầu chuyển đổi số trong quản lý vận hành.

Một điểm được nhiều ý kiến nhấn mạnh là nhu cầu nhân lực từ doanh nghiệp rất lớn, trong khi khả năng đào tạo và thu hút người học của các trường vẫn chưa tương xứng. Vì vậy, chương trình đào tạo cần được cập nhật nhanh hơn, đưa thêm các nội dung về AI, dữ liệu lớn, mô hình hóa thủy lực, GIS, SCADA, IoT và quản trị hệ thống vào quá trình giảng dạy. Người học không chỉ cần nắm lý thuyết, mà phải có khả năng giải quyết vấn đề từ thực tế vận hành của doanh nghiệp và đô thị.

Tọa đàm cũng cho thấy mối liên kết giữa nhà trường, doanh nghiệp và hiệp hội nghề nghiệp cần được tổ chức thực chất hơn. Doanh nghiệp không chỉ là nơi tiếp nhận sinh viên thực tập hoặc tuyển dụng sau tốt nghiệp, mà còn có thể tham gia cùng nhà trường trong xây dựng chương trình, đặt hàng đề tài nghiên cứu, hỗ trợ học bổng, hướng dẫn thực hành và đưa sinh viên tiếp cận sớm với công nghệ đang được sử dụng ngoài hiện trường.

Không chỉ dừng lại ở đào tạo kỹ sư, các ý kiến tại tọa đàm còn đề cập đến việc phát triển đội ngũ giảng viên, thúc đẩy nghiên cứu khoa học, công bố quốc tế và chuẩn bị lực lượng chuyên gia có năng lực tham gia phản biện chính sách. Đây cũng là cơ sở để các trường, doanh nghiệp và VWSA có tiếng nói chung trong quá trình góp ý cho các quyết sách đô thị, cũng như các văn bản pháp luật liên quan đến lĩnh vực Cấp Thoát nước trong thời gian tới.

Từ một cuộc gặp gỡ giữa các cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và hội nghề nghiệp, tọa đàm đã đặt ra một yêu cầu rõ hơn cho giai đoạn tới. Muốn ngành Nước phát triển bền vững, trước hết phải chuẩn bị được đội ngũ nhân lực đủ năng lực chuyên môn, đủ bản lĩnh nghề nghiệp và đủ khả năng thích ứng với những thay đổi nhanh của đô thị. Đây cũng là nền tảng để ngành Cấp Thoát nước tiếp tục khẳng định vai trò thiết yếu trong bảo đảm chất lượng sống, an toàn hạ tầng và phát triển đô thị bền vững.

Mai Thanh