Nhân lực ngành Nước: tiếng nói từ thực tiễn

Chủ tịch Hội Cấp Thoát nước Việt Nam - TS. Nguyễn Ngọc Điệp: Học để đi đường dài cùng ngành Nước

Trong hơn 20 năm qua, ngành Cấp Thoát nước Việt Nam đã có nhiều chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, phía sau những kết quả đó, ngành Nước vẫn còn không ít điểm nghẽn, chủ yếu nằm ở quản trị, cơ chế tài chính và chất lượng nhân lực.

Ở nhiều nơi, tư duy phát triển vẫn nặng về xây mới công trình, tăng công suất, trong khi những khâu cốt lõi như giảm thất thoát, quản lý mạng lưới, tối ưu vận hành và quản trị tài sản lại chưa được chú trọng đúng mức. Cùng với đó, giá nước tại nhiều địa phương vẫn chưa phản ánh đầy đủ chi phí thực tế. Trong khi đây là lĩnh vực cần vốn đầu tư lớn, chi phí vận hành, bảo trì và thay thế hạ tầng rất cao, mức giá thấp kéo dài khiến doanh nghiệp khó tích lũy, khó tái đầu tư và dễ phụ thuộc ngân sách.

Một thách thức khác là hạ tầng cũ đang tích tụ rủi ro. Nhiều tuyến ống đã vận hành hàng chục năm nhưng chưa được quản lý theo chiến lược dài hạn. Không ít đơn vị còn thiếu dữ liệu đầy đủ về tuổi thọ, hiện trạng và giá trị tài sản, dẫn đến đầu tư dễ sai lệch. Trong khi đó, việc chạy theo công nghệ mới mà thiếu nhân lực, thiếu dữ liệu nền và thiếu quy trình quản trị đồng bộ cũng khiến hiệu quả ứng dụng chưa như kỳ vọng.

Từ những vấn đề ấy, đào tạo nhân lực cho ngành Nước không thể chỉ dừng ở việc dạy kỹ thuật xử lý nước hay vận hành trạm bơm. Điều ngành Nước cần lúc này là một lớp nhân lực hiểu hệ thống một cách toàn diện. Người làm ngành Nước, đặc biệt là đội ngũ quản lý và lãnh đạo trẻ, cần học để nhìn được toàn bộ chuỗi từ nguồn nước, xử lý, truyền tải, phân phối đến khách hàng; từ cấp nước đến thoát nước, nước thải, thất thoát và quản lý tài sản hạ tầng. Khi không hiểu hệ thống, rất dễ đầu tư sai chỗ, xử lý phần ngọn mà bỏ qua phần gốc.

Cùng với tư duy hệ thống, nhân lực ngành Nước còn phải học về kinh tế ngành Nước. Đây là khoảng trống khá phổ biến ở nhiều kỹ sư giỏi chuyên môn nhưng ít va chạm với bài toán giá nước, cấu trúc chi phí, khấu hao tài sản, vốn ODA, PPP hay thị trường vốn. Trong bối cảnh hạ tầng nước ngày càng đòi hỏi nguồn lực lớn, một người làm nghề chỉ giỏi kỹ thuật là chưa đủ. Họ cần hiểu vì sao một dự án khả thi về kỹ thuật nhưng có thể không bền vững về tài chính, và vì sao quản trị chi phí lại gắn chặt với chất lượng dịch vụ.

Một nội dung khác không thể thiếu là quản trị doanh nghiệp và quản trị rủi ro. Công ty cấp nước hôm nay không còn chỉ là đơn vị công ích theo nghĩa truyền thống, mà đang vận hành như những doanh nghiệp hạ tầng quy mô lớn, nắm trong tay hệ thống tài sản có giá trị rất lớn. Vì vậy, đào tạo nhân lực ngành Nước phải mở rộng sang các kỹ năng về quản trị chiến lược, nhân sự, quản trị tài sản, quản trị dữ liệu và kiểm soát rủi ro. Song song đó là năng lực tiếp cận công nghệ mới như smart water, SCADA, GIS, đồng hồ thông minh, AI hay digital twin. Không phải ai cũng cần trở thành chuyên gia công nghệ, nhưng người lãnh đạo phải hiểu dữ liệu và hiểu công nghệ để không bị dẫn dắt một cách thụ động.

Quan trọng hơn cả, ngành nước cần đào tạo một lớp nhân lực có tư duy chính sách và tầm nhìn dài hạn. Đây là ngành có vòng đời hạ tầng 50 - 80 năm, nên quyết định hôm nay có thể để lại tác động trong nhiều thập niên sau. Bởi vậy, người làm ngành Nước phải học cách nhìn xa hơn nhiệm kỳ, xa hơn một dự án đơn lẻ, để gắn kỹ thuật với kinh tế, công nghệ với quản trị và phát triển doanh nghiệp với lợi ích công. Ngành Nước không thiếu người giỏi chuyên môn, nhưng đang rất cần những con người biết kết nối các lĩnh vực ấy thành một tư duy phát triển bền vững. Đó cũng chính là đích đến quan trọng nhất của đào tạo ngành Nước hôm nay.

Ông Dương Quý Dương - Giám đốc Công ty CP Cấp nước Huế: Nhân lực ngành Nước, đi trước một bước để không lỗi nhịp với thời đại.

Trong nhiều thập kỷ, ngành Nước luôn được nhìn nhận như một lĩnh vực kỹ thuật thuần túy, đề cao sự vận hành ổn định và ít biến động. Tuy nhiên, bức tranh ấy đang thay đổi chóng mặt dưới áp lực của đô thị hóa, biến đổi khí hậu và đặc biệt là làn sóng chuyển đổi số mạnh mẽ. Trong bối cảnh đó, câu chuyện nhân lực ngành Nước đang đứng trước một ngã rẽ sống còn: Hoặc là chủ động tiến lên để dẫn dắt công nghệ, hoặc là bị bỏ lại phía sau trong mô hình vận hành cũ kỹ.

Thực tế tại các đơn vị sản xuất và cung cấp nước sạch hiện nay cho thấy một nghịch lý đáng lo ngại. Dù chúng ta đã bắt đầu khoác lên mình "chiếc áo" công nghệ với các hệ thống hiện đại, nhưng nguồn nhân lực vẫn mang đậm dấu ấn của tư duy truyền thống. Tỷ lệ lao động thủ công còn lớn, trong khi đội ngũ kỹ sư dù có nền tảng chuyên môn vững chắc nhưng lại thiếu sự đồng đều khi tiếp cận các công cụ thông minh như SCADA, GIS hay IoT. Đáng chú ý hơn, ngành vẫn thiếu những vị trí rất cần cho giai đoạn hiện nay như phân tích dữ liệu, quản lý tài sản hay quản trị hệ thống theo hướng tích hợp. Điều đó khiến nhiều đơn vị dù đã đầu tư thiết bị, phần mềm nhưng hiệu quả khai thác chưa tương xứng.

Nguyên nhân của thực trạng này bắt nguồn từ điểm nghẽn giữa đào tạo và nhu cầu thực tế. Tại nhiều cơ sở đào tạo, chương trình học vẫn nặng tính lý thuyết và chưa bắt kịp hơi thở của doanh nghiệp. Sinh viên ra trường thường mất nhiều tháng để đào tạo lại mới có thể thích nghi với công việc. Đáng nói hơn, dù BIM và mô hình hóa 3D đã trở thành yêu cầu quan trọng trong các dự án hạ tầng hiện đại, việc đào tạo hiện nay vẫn còn hạn chế và ở nhiều nơi mới chỉ dừng ở mức giới thiệu sơ lược. Điều này khiến doanh nghiệp rơi vào tình cảnh có thiết bị, có phần mềm nhưng thiếu "nhạc công" đủ trình độ để điều khiển bản giao hưởng công nghệ đó.

Nhìn về tương lai 5 đến 10 năm tới, ngành Nước sẽ dịch chuyển mạnh mẽ sang quản lý hệ thống bằng dữ liệu và tự động hóa toàn diện. Khi đó, nhu cầu lao động phổ thông sẽ giảm dần, nhường chỗ cho những nhân sự chất lượng cao, đa kỹ năng. Một kỹ sư ngành Nước tương lai không chỉ cần nắm vững quy trình xử lý, quy định pháp lý mà phải thành thạo "tư duy số". Họ phải biết đọc hiểu dữ liệu từ Power BI, làm chủ mô hình 3D để quản lý tài sản hạ tầng và có khả năng phối hợp nhóm liên ngành để giải quyết những sự cố phức tạp.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, mối liên kết giữa "ba nhà": Nhà trường - Doanh nghiệp - Người học phải thực chất và sâu sắc hơn bao giờ hết. Doanh nghiệp không nên chỉ dừng lại ở vai trò tiếp nhận thực tập, mà cần tham gia sâu vào việc xây dựng chương trình, cử chuyên gia trực tiếp giảng dạy và cập nhật những bài toán thực tế của ngành vào giáo trình. Ngược lại, nhà trường cần mạnh dạn đổi mới, đưa BIM và các phần mềm chuyên ngành vào chương trình chính quy để sinh viên sẵn sàng thực chiến ngay khi ra trường.

Ngành Nước là mạch máu của đô thị, là hạ tầng thiết yếu cho sự phát triển. Nhưng suy cho cùng, máy móc hay hạ tầng hiện đại đến đâu cũng chỉ phát huy hiệu quả khi được vận hành bởi những bàn tay và khối óc tài hoa. Đầu tư cho nhân lực đi trước một bước không chỉ là giải pháp giảm chi phí cho doanh nghiệp, mà còn là bước đi chiến lược để ngành Nước tự tin bước vào kỷ nguyên số hóa, phụng sự cộng đồng tốt hơn mỗi ngày.

Bà Vũ Giang, Giám đốc Hành chính Nhân sự Công ty CP Tập đoàn Bình Minh Việt – BVG: Từ giảng đường đến doanh nghiệp là hành trình của sự trưởng thành

May mắn được đồng hành cùng doanh nghiệp từ những ngày đầu xây dựng đội ngũ trong ngành sản xuất nhựa kỹ thuật và hạ tầng cấp thoát nước, tôi luôn chia sẻ với các bạn trẻ xung quanh mình rằng: Doanh nghiệp không chỉ luôn tìm người giỏi, mà tìm người phù hợp và có thể tạo ra giá trị thực. Đây là lời nhắn nhủ để các bạn trẻ chuẩn bị tốt hơn cho hành trình nghề nghiệp của mình.

Từ thực tế, doanh nghiệp luôn ghi nhận những hồ sơ đẹp, thành tích tốt và sự năng động của ứng viên. Nhưng khi bước vào môi trường làm việc thực tế, lại cần: khả năng biến kiến thức thành kết quả, biến tiềm năng thành năng lực làm việc thực sự.

Vì vậy, khi tuyển dụng, câu hỏi quan trọng không hẳn là: "Bạn có nổi bật nhất không?" mà thường là: "Bạn có phù hợp với vị trí này và sẵn sàng làm tốt công việc này không?". Thị trường lao động không đòi hỏi người trẻ phải hoàn hảo ngay từ đầu, mà chờ đợi ở họ tinh thần học hỏi, khả năng thích nghi và sự bền bỉ để trưởng thành qua công việc.

Nhà trường giúp chúng ta xây nền kiến thức, còn công việc dạy chúng ta cách vận hành trong đời sống thật và đòi hỏi bạn phải cẩn trọng ngay từ đầu, phải có tư duy hệ thống, làm việc nhỏ và tuân thủ kỷ luật nghề nghiệp.

Điểm khác cũng phổ biến không kém là kỳ vọng thường đi trước trải nghiệm. Nhiều bạn trẻ mong được làm việc có ý nghĩa ngay, được trao quyền sớm và được ghi nhận nhanh. Điều đó hoàn toàn chính đáng. Nhưng thực tế nghề nghiệp thường bắt đầu từ những việc cơ bản, lặp lại và có phần áp lực. Chính giai đoạn ấy lại là nền tảng cần thiết để rèn nghề.

Vì vậy, "sốc nghề" trong những tháng đầu không hẳn là thất bại, mà thường là bước khởi đầu của quá trình trưởng thành. Chỉ khi va chạm với thực tế, chúng ta mới hiểu mình mạnh ở đâu, thiếu gì và có thể tạo ra giá trị như thế nào. Nếu bỏ cuộc quá sớm, rất dễ rơi vào vòng lặp: kỳ vọng cao, thất vọng sớm, rồi bắt đầu lại.

Muốn đi xa hơn, các bạn trẻ cần điều chỉnh kỳ vọng theo hướng thực tế hơn nhưng vẫn giữ tham vọng. Bắt đầu từ việc nhỏ không có nghĩa là bạn đang đứng yên. Ngược lại, đó là cách bền vững nhất để đi đến những việc lớn hơn. Không có năng lực nào được xây bằng đường tắt. Hãy chủ động tích lũy trải nghiệm. Hãy học cách va chạm có ý thức, quan sát công việc của mình ảnh hưởng đến ai, nếu sai thì hệ quả là gì, người làm tốt hơn mình đang khác mình ở đâu.

Không phải ngành nào "ít hào quang" cũng ít cơ hội. Những lĩnh vực như nhựa kỹ thuật hay hạ tầng cấp thoát nước có thể không "lên xu hướng" mỗi ngày, nhưng lại là ngành nền tảng của đời sống và phát triển đô thị. Với người đủ kiên trì, đây không chỉ là nơi để làm việc mà còn là nơi để trưởng thành.

Một bảng điểm đẹp có thể mở ra cơ hội ban đầu. Nhưng chính trải nghiệm, thái độ, tinh thần trách nhiệm và năng lực làm việc thực tế mới quyết định bạn sẽ đi được bao xa. Chúc các bạn trưởng thành!

Ông Phan Hiệp - Giám đốc Công ty TNHH Sài Gòn Valve : Nhân lực ngành Nước phải bước cùng công nghệ

Trong bối cảnh ngành Nước chuyển mạnh theo hướng số hóa và tối ưu vận hành, câu chuyện nhân lực đang trở thành yếu tố quyết định chất lượng phát triển của doanh nghiệp và cả ngành. Từ góc nhìn của Sài Gòn Valve, đơn vị tập trung vào giải pháp IoT và thiết bị điều khiển thông minh, có thể thấy đội ngũ nhân lực hiện nay đã có nền tảng kỹ thuật khá tốt ở các mảng cơ khí, vận hành hệ thống và xử lý nước. Tuy vậy, khi Ngành bước sang giai đoạn mới, nơi thiết bị được tích hợp với điều khiển từ xa, cảm biến, dữ liệu vận hành và bản đồ số hóa GIS, nguồn nhân lực cũng đứng trước yêu cầu mới. Khoảng trống hiện nay nằm ở khả năng kết nối kiến thức kỹ thuật với công nghệ hiện đại để nâng hiệu quả vận hành.

Thực tế cho thấy, nhân sự trong lĩnh vực thiết bị nước không thể chỉ dừng lại ở việc hiểu cấu tạo van, hệ thống đường ống, tiêu chuẩn DN - PN hay nguyên lý vận hành. Những năng lực như đọc dữ liệu vận hành, sử dụng phần mềm giám sát từ xa, nắm được nguyên lý của hệ thống IoT, cảm biến và truyền thông dữ liệu đang trở thành yêu cầu rõ hơn. Trong môi trường vận hành mới, người làm kỹ thuật không chỉ cần biết hệ thống chạy ra sao, mà còn phải hiểu dữ liệu phản ánh điều gì để phát hiện bất thường, hỗ trợ ra quyết định và tối ưu hệ thống. Yêu cầu của ngành đang dịch chuyển từ "làm kỹ thuật thuần túy" sang "làm kỹ thuật gắn với công nghệ".

Đi cùng với thay đổi về công nghệ là yêu cầu mới về tư duy làm việc. Người làm nghề hôm nay cần có tư duy hệ thống, hiểu mạng lưới cấp nước là một chỉnh thể liên kết từ thiết bị, đường ống, điểm đo, dữ liệu đến quản lý vận hành. Bên cạnh đó là kỹ năng công nghệ thông tin cơ bản, nhất là trong việc sử dụng phần mềm quản lý, nền tảng giám sát từ xa và bản đồ số hóa GIS. Không kém phần quan trọng là kỹ năng làm việc nhóm, giao tiếp và phối hợp giữa các bộ phận kỹ thuật, vận hành và quản lý.

Nhận thức rõ xu hướng đó, Sài Gòn Valve đang phát triển đội ngũ theo hướng kết hợp giữa nền tảng cơ khí truyền thống và công nghệ IoT hiện đại. Doanh nghiệp không chỉ cung cấp thiết bị van công nghiệp, mà còn đầu tư vào nghiên cứu, sản xuất phần cứng IoT và phát triển phần mềm quản lý từ xa, tích hợp với bản đồ số hóa GIS để hình thành giải pháp tổng thể cho hệ thống cấp nước. Từ thực tế này, yêu cầu đào tạo nhân sự cũng thay đổi theo hướng đa kỹ năng. Người làm kỹ thuật không chỉ cần hiểu sâu về thiết bị mà còn phải có khả năng vận hành, giám sát, phân tích và khai thác hệ thống công nghệ.

Từ câu chuyện của một doanh nghiệp có thể thấy rõ một yêu cầu lớn của ngành Nước hiện nay: đầu tư cho nhân lực chính là đầu tư cho chất lượng giải pháp. Một thiết bị tốt hay một hệ thống hiện đại sẽ khó phát huy hết giá trị nếu thiếu đội ngũ đủ năng lực để vận hành, phân tích và tối ưu. Ngược lại, khi doanh nghiệp có được lực lượng nhân sự vừa vững chuyên môn, vừa có tư duy công nghệ và khả năng thích ứng cao, các giải pháp từ thiết bị van đến hệ thống IoT thông minh mới có thể được triển khai hiệu quả, bền vững. Với định hướng phát triển song song giữa phần cứng và phần mềm IoT, cùng chiến lược đầu tư bài bản cho con người, Sài Gòn Valve không chỉ nâng cao năng lực nội tại mà còn góp thêm một gợi mở cho ngành Nước: muốn đi nhanh trên con đường hiện đại hóa, trước hết phải chuẩn bị một đội ngũ đủ sức đi cùng công nghệ.

Mai Thanh