Từ Hệ thống cống ngầm Paris tới Bài toán thoát nước mưa Hà Nội

Paris và thành phố cống ngầm

Thủ đô Paris (Pháp) sở hữu hệ thống cống ngầm dài khoảng 2.600 km, được xây dựng cách đây hàng trăm năm, bắt đầu từ năm 1370. Dưới lòng đất, mỗi đường ống đều có biển chỉ dẫn tương ứng với tên phố và số nhà trên mặt đất. Toàn thành phố có khoảng 26.000 nắp kiểm tra hệ thống thoát nước, trung bình cứ 50 mét lại có một nắp. Nếu chẳng may đánh rơi vật dụng xuống cống thoát nước mưa, người dân chỉ cần gọi điện đến số trợ giúp, nhân viên sẽ xuống cống tìm và trả lại miễn phí.

Hệ thống cống ngầm Paris đảm bảo cung cấp nước, xử lý rác, nước thải trước khi đổ ra con sông Seine. Ngoại trừ vài lần lũ lụt lịch sử, Paris vẫn luôn giữ được vẻ lãng mạn và rực rỡ. Mỗi ngày, mạng lưới này có thể xử lý khoảng 1,2 triệu mét khối nước thải. Trong đó, nước thải toilet chiếm 39% lượng nước được sử dụng ở Paris, tiếp theo nước nhà bếp và giặt giũ (22%), tắm rửa (20%), nấu ăn (6%), chỉ 1% được dùng để uống. Hiện nay, lượng nước sạch cung cấp cho Hà Nội cũng xấp xỉ 1 triệu mét khối mỗi ngày.

Kích thước các đường cống ngầm ở Paris gần tương đương với hầm tàu điện ngầm. Có một đường kênh chính đủ rộng và sâu cho một chiếc thuyền, để lưu chuyển nước thải. Hai bên là hành lang rộng đủ cho con người đi lại thoải mái. Phía trên là các đường ống cấp nước sạch cho thành phố, các đường cáp viễn thông và các loại đường dây, đường ống khác. Hệ thống cống ngầm dưới mặt đất với các biển báo cứ như là tấm gương phản chiếu đường phố trên mặt đất. Phố nhỏ thì cống cũng nhỏ. Ai đến Paris có thể có cơ hội tham quan bảo tàng cống ngầm ở đây.

Paris có diện tích 105 km², dân số khoảng 2,2 triệu người. Trong khi đó, Hà Nội hiện thuộc nhóm thủ đô có diện tích lớn nhất thế giới, với khoảng 4.000 km đường bộ. Riêng 9 quận nội thành cũ (không tính Nam, Bắc Từ Liêm và Hà Đông) có diện tích khoảng 180 km², dân số hơn 2,5 triệu người (có tài liệu ghi hơn 4 triệu) nhưng chỉ có khoảng 650 km đường, tương đương 6,8% diện tích đất đô thị. Nếu áp dụng tiêu chuẩn quy hoạch của người Pháp, khu vực này cần hệ thống cống ngầm dài khoảng 2.500 km, tương đương với Paris hoặc ít nhất cũng phải bằng chiều dài hệ thống đường bộ hiện có là 650 km đường. 

Những ai từng đọc "Những người khốn khổ" của Victor Hugo hẳn còn nhớ cảnh Jean Valjean cõng Marius chạy trốn qua những đường cống ngầm Paris rồi chạm trán thanh tra Javert. Hình ảnh ấy phần nào gợi tả về quy mô và cấu trúc của hệ thống cống này.

Hệ thống cống ngầm ở Hà Nội với 4 quận nội thành cũ (Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Ba Đình, Đống Đa) có vai trò của người Pháp và hệ thống thoát nước của các đô thị mới thời hiện đại mà ta xây dựng cứ mưa lớn sẽ thấy sự khác nhau. Có lẽ trong tư duy của ta, “cống” vẫn chỉ là cống, chứ không thể có cái “thành phố cống ngầm” như Paris!

Bài toán thoát nước mưa Hà Nội

Diện tích 12 quận của Hà Nội khoảng 305 km2. Giả sử một trận mưa bão với lượng mưa trung bình 100 mm phủ đều khắp nội thành, thì tổng lượng nước trút xuống sẽ là: 305 x 10⁶ x 0,1 = 30.500.000 m³.

Nếu một bể bơi Olympic có thể tích 2.500 m3 thì phải cần 12.200 chiếc để chứa hết lượng nước mưa trên. Với bể ngầm chống lụt ở Tokyo có thể tích 610.000 m³ thì cũng phải cần 50 chiếc.

Nội thành Paris có diện tích 105 km² mà có Hệ thống cống ngầm dài khoảng 2.600 km. Giả sử tiết diện trung bình của toàn bộ hệ thống là 1 m x 1 m, dung tích chứa tối đa của nó vào khoảng 2,6 triệu m³ nước. Với lượng mưa 100 mm, nước mưa đổ xuống Paris sẽ là: 105 x 10⁶ x 0,1 = 10.500.000 m³, nghĩa là gấp khoảng 4 lần dung tích chứa của hệ thống cống ngầm.

Dĩ nhiên, một phần nước mưa sẽ thấm xuống đất, nhưng nếu mưa kéo dài suốt ngày như trong bão số 10, hay đợt mưa do ảnh hưởng bão số 11 hiện nay thì tổng lượng mưa có thể cao gấp nhiều lần 100 mm, khiến khả năng thoát nước bị quá tải nếu không có biện pháp xử lý đồng bộ.

Hệ thống cống ngầm của Paris cũng phải có hệ thống bơm rất mạnh ra sông Seine. Tokyo có bể ngầm để trước hết chứa nước ngập cục bộ rồi bơm ra sông với lưu lượng 200 m³/giây. Giả sử Hà Nội cũng có công suất bơm tương tự thì mỗi giờ sẽ bơm được 200 x 3.600 ‎ = 720.000 m³. Với hơn 30 triệu m³ nước thì phải bơm 40 tiếng đồng hồ mới hết.

Vấn đề ở Hà Nội ngay lúc này là tổng lượng mưa trung bình đã cao hơn nhiều mức 100 mm. Chỗ úng ngập cục bộ không có bể chứa như Tokyo, không có đường ngầm lớn như Paris, ao hồ bị lấp, bị thu hẹp nhiều, sông như Tô Lịch, Kim Ngưu, Sét chẳng mấy đã đầy, lưu lượng bơm hạn chế thì thời gian úng ngập của những chỗ nặng nhất sẽ kéo dài. Hai trận bão liên tục càng làm tình trạng ngập thêm trầm trọng.

TN