Tìm nước giữa vùng sông nước

Khi nước trở thành nỗi lo

Ở những xóm ven kênh, cảnh chở nước đã trở thành quen thuộc. Những chiếc xuồng nhỏ chòng chành trên mặt nước lợ, phía sau là hàng chục can nhựa buộc chặt bằng dây thừng, phía trước là người đàn ông cúi mình chèo chậm rãi. Có khi đó là người cha, người chồng, có khi là phụ nữ hoặc trẻ nhỏ, tranh thủ đi từ sáng sớm để tránh nắng. Họ biết rõ từng điểm nước còn ngọt, từng đoạn kênh còn có thể lấy nước, và cũng biết rằng chỉ cần mặn dâng thêm vài ngày, những điểm ấy sẽ không còn nữa.

Đi giữa vùng đất được gọi là “vựa nước” của cả nước, nghịch lý thiếu nước ngọt đang hiển hiện rõ ràng, không còn là câu chuyện của những năm hạn mặn lịch sử, mà đã trở thành nỗi lo thường trực.

Miền Tây vốn quen sống chung với nước. Mùa lũ thì neo ghe, mùa khô thì đắp bờ giữ nước. Từ bao đời, con nước lên xuống đã trở thành nhịp sống, thành lịch canh tác, thành ký ức văn hóa. Người dân quen với chuyện điều chỉnh mùa vụ theo con nước, quen với việc trữ nước trong lu, trong bồn, trong mương vườn. Nhưng vài năm gần đây, câu chuyện đã khác.

Biến đổi khí hậu khiến hạn hán đến sớm hơn, mặn xâm nhập sâu hơn, và nguồn nước ngọt ngày càng mong manh. Những mùa khô kéo dài, những con triều bất thường, những đợt xâm nhập mặn vượt kỷ lục đã làm đảo lộn những quy luật vốn quen thuộc.

Theo thống kê của ngành Thủy lợi, diện tích vùng có nước ngọt ở Đồng bằng sông Cửu Long chỉ chiếm khoảng 30 - 50% diện tích toàn vùng, trong khi nhu cầu khai thác lại tăng thêm gần 17%. Điều này cho thấy khoảng cách ngày càng lớn giữa nguồn cung và nhu cầu sử dụng nước, không chỉ cho sinh hoạt mà còn cho sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và đô thị hóa.

Toàn vùng hiện có khoảng 14 triệu người dân nông thôn, dù tỷ lệ sử dụng nước hợp vệ sinh đạt 100%, nhưng phần lớn vẫn phụ thuộc vào các công trình nhỏ lẻ và giếng khoan. Hệ thống cấp nước tập trung chưa bao phủ toàn diện, nhiều nơi vẫn phải tự lo nguồn nước sinh hoạt bằng cách khoan giếng, đào ao, trữ nước mưa.

Gần một triệu hộ dân đang dùng nước quy mô hộ gia đình, chủ yếu khai thác nước ngầm tầng nông, ở độ sâu chỉ 7 - 8 mét. Nguồn nước ấy vừa suy giảm, vừa có nguy cơ nhiễm mặn, nhiễm kim loại nặng nhưng là thứ “của để dành” đang cạn dần dưới lòng đất. Những giếng khoan từng được xem là cứu cánh cho sinh hoạt nay lại trở thành áp lực mới, bởi khai thác quá mức khiến nền đất sụt lún, nước ngầm suy giảm, chất lượng nước xuống cấp.

Mùa khô 2023 - 2024, hơn 3.700 hộ dân ở Cà Mau phải mua nước ngọt với giá cao. Những chuyến xe bồn chở nước trở thành hình ảnh quen thuộc trên các tuyến đường về vùng ven biển. Ở Tiền Giang cũ nay là tỉnh Đồng Tháp, khoảng 3.000 hộ tại Gò Công Đông, Tân Phú Đông cần hỗ trợ nước sinh hoạt. Nhiều vùng ven biển cũng rơi vào cảnh “khát giữa sông”, khi nước trong kênh rạch mặn chát, không thể dùng cho ăn uống, sinh hoạt hay tưới tiêu.

Lãnh đạo Cục Thủy lợi cho biết, hiện toàn vùng còn hơn 15.000 hộ dân thiếu nước sinh hoạt do hạn hán và xâm nhập mặn. Trong đó, Cần Thơ hơn 6.400 hộ, Cà Mau gần 9.000 hộ. Những con số khô khan ấy đổi lại bằng những bữa cơm phải dè từng gáo nước, bằng những chuyến xuồng chở nước đi giữa trưa nắng, bằng nỗi lo âm thầm mỗi khi nghe tin “mặn đã vô sâu”.

Có những gia đình phải dành riêng nước ngọt cho ăn uống, còn tắm giặt thì chấp nhận dùng nước lợ hoặc mua nước với giá cao. Có nơi, nước ngọt trở thành mặt hàng, được mua bán theo can, theo bồn, với chi phí không nhỏ đối với người dân nông thôn.

Dẫn nước từ xa, giữ ngọt cho gần

Trong nỗ lực tìm lời giải, Cà Mau, tỉnh duy nhất trong vùng chưa có nguồn nước bổ sung từ sông Mekong, đang tính chuyện dẫn nước thô từ thượng nguồn sông Hậu về tận đất mũi. Đây là một trong những dự án hạ tầng nước quy mô lớn nhất từng được đặt ra cho vùng cực Nam của Tổ quốc.

Ông Lê Văn Sử, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau cho biết, tỉnh đang xem xét dự án có tổng vốn hơn 5.300 tỷ đồng, với trạm bơm công suất 600.000 m³/ngày đêm và hệ thống ống truyền tải chạy dọc các tuyến cao tốc, trục giao thông lớn. Nếu triển khai thuận lợi, từ năm 2029, nguồn nước mặt sẽ bắt đầu cấp cho đô thị rồi mở rộng về nông thôn.

Đây không chỉ là dự án kỹ thuật, mà là chiến lược an ninh nguồn nước dài hạn. Bởi trong nhiều năm qua, Cà Mau gần như phụ thuộc hoàn toàn vào nước ngầm và nước mưa. Khi nước ngầm suy giảm và mưa ngày càng thất thường, câu chuyện dẫn nước từ xa trở thành lựa chọn không thể tránh khỏi.

Không chỉ Cà Mau, bài toán an ninh nguồn nước cũng đặt ra cấp thiết tại Cần Thơ sau khi sáp nhập địa giới với Hậu Giang và Sóc Trăng cũ. Dù công suất cấp nước toàn thành phố khá lớn, nhiều khu vực giáp ranh đô thị và nông thôn, nhất là Sóc Trăng cũ, vẫn thiếu nước vào giờ cao điểm, do phụ thuộc chủ yếu vào nước ngầm đang suy thoái.

Sở Xây dựng TP Cần Thơ kiến nghị sớm triển khai Nhà máy nước Thốt Nốt 2 công suất 100.000 m³/ngày đêm, đồng thời đưa Nhà máy nước Sài Gòn - Mekong vào vận hành từ năm 2025 để giảm áp lực cho hệ thống hiện hữu. Xa hơn, thành phố tính chuyện dẫn nước mặt sông Hậu về Sóc Trăng cũ, từng bước giảm lệ thuộc vào lòng đất.

Ở Vĩnh Long, mùa khô 2025 - 2026 được dự báo khốc liệt hơn trung bình nhiều năm. Ranh mặn 4‰ đã xâm nhập sâu tới hơn 40 km, ranh mặn 1‰ có nơi vượt quá 50 km. Tỉnh phải phát lệnh trữ nước toàn diện, vận hành linh hoạt cống, trạm bơm, nạo vét kênh mương và liên thông hệ thống cấp nước để “giữ từng giọt ngọt”. Hơn 450.000 ha cây trồng đang bước vào giai đoạn nhạy cảm với nguồn nước. Chỉ một đợt mặn kéo dài, công sức cả vụ có thể trôi theo con nước.

Những biện pháp kỹ thuật như đóng cống ngăn mặn, trữ nước ngọt, điều tiết dòng chảy, xây dựng hồ chứa, liên thông hệ thống cấp nước liên tỉnh đang được triển khai đồng bộ. Nhưng với biến đổi khí hậu ngày càng khó lường, những giải pháp ấy cần được đặt trong một chiến lược dài hạn, không chỉ từng mùa vụ hay từng nhiệm kỳ.

Khi nước là câu chuyện phát triển

Miền Tây vẫn còn đó sông Tiền, sông Hậu, những nhánh phù sa bồi đắp qua bao đời. Nhưng giữa biến đổi khí hậu, giữa khai thác ngày một nhiều, nước không còn là thứ vô tận. Câu chuyện dẫn nước từ xa, xây nhà máy mới, chỉnh lại quy hoạch, không chỉ là bài toán kỹ thuật. Đó là cách giữ cho miền sông nước còn “ngọt”, không chỉ ngọt trong vị nước, mà ngọt trong cả sinh kế và ký ức.

Bởi với người miền Tây, nước không đơn thuần để uống. Nước là ruộng lúa, vườn cây, là con xuồng đầu ngõ, là mùa cá nổi, là tiếng gà gáy sáng bên bờ kênh. Nước là ký ức của những mùa nước nổi, là bữa cơm chan canh chua cá linh, là những con đê bao mùa vụ, là những con đường quê ngập nước trẻ con bơi xuồng đi học.

Khi nước ngọt khan hiếm, không chỉ sinh hoạt bị ảnh hưởng, mà cả cấu trúc sinh kế của vùng đất này cũng thay đổi. Người dân phải chuyển đổi cây trồng, vật nuôi, phải thích ứng với môi trường mặn, lợ, phải tính toán lại mùa vụ. Nhiều nơi chuyển từ lúa sang nuôi tôm, từ vườn cây ăn trái sang mô hình thích ứng mặn. Nhưng sự chuyển đổi ấy không dễ dàng, nhất là với những hộ nghèo, thiếu vốn và thiếu kỹ thuật.

Trong bối cảnh đó, nước trở thành yếu tố then chốt của phát triển bền vững. Quy hoạch đô thị, quy hoạch nông nghiệp, quy hoạch hạ tầng đều phải đặt trong bài toán nguồn nước. Không thể phát triển công nghiệp, đô thị, du lịch nếu không có nguồn nước ổn định. Không thể giữ người dân ở lại vùng đất này nếu nước sinh hoạt trở thành nỗi lo thường trực.

Những dự án dẫn nước, những nhà máy nước mới, những tuyến ống truyền tải hàng trăm kilômét có thể khiến người ta nghĩ đến những công trình lớn, những con số đầu tư hàng nghìn tỷ đồng. Nhưng phía sau đó là những câu chuyện rất nhỏ: một gia đình không phải mua nước với giá cao, một đứa trẻ không phải đi xa lấy nước, một vườn cây không bị chết vì mặn.

Giữ nước ngọt cho miền Tây không chỉ là trách nhiệm của ngành Nước hay ngành Thủy lợi, mà là bài toán tổng thể của quy hoạch vùng, của quản trị tài nguyên, của chính sách phát triển. Từ thượng nguồn sông Mekong đến từng con kênh nội đồng, mỗi quyết định khai thác, mỗi công trình xây dựng đều tác động đến dòng nước.

Giữa mênh mông sông nước hôm nay, giữ được một dòng ngọt bền lâu cũng chính là giữ lấy tương lai của vùng đất này. Một tương lai nơi người dân không còn phải chở nước giữa trưa nắng, nơi ruộng lúa và vườn cây vẫn xanh, nơi con nước vẫn là nguồn sống chứ không phải nỗi lo.

Và có lẽ, giữa những con số đầu tư, những bản quy hoạch dài hạn, điều quan trọng nhất vẫn là giữ được cảm giác “an tâm về nước” cho người miền Tây. Để mỗi mùa khô về, người ta không còn phải tìm nước giữa vùng sông nước, mà chỉ cần nhìn dòng kênh trước nhà và biết rằng dòng nước ấy vẫn còn ngọt, vẫn đủ đầy cho một mùa sống mới.