Cà phê, hồ tiêu “khát nước” giữa mùa khô Tây Nguyên

Nắng hạn bao trùm Tây Nguyên

Những ngày cuối mùa khô, vùng Tây Nguyên đang phải gồng mình chống chọi với tình trạng hạn hán khốc liệt. Tại Gia Lai, nhiều sông suối, ao hồ vốn là nguồn sống cho hàng nghìn hecta cà phê nay đã cạn trơ đáy. Hồ Ia Lâm, hồ De Chí hay Bầu Nai - từng là "nguồn nước vàng" cho nông dân - giờ chỉ còn lại lòng hồ nứt nẻ dưới nắng gắt.

Người dân xã Ia Hrung, xã Gào hay Bầu Cạn phải chạy đua với thời gian, tận dụng từng mạch nước ngầm ít ỏi để cứu vườn cây. Có hộ bỏ ra hàng chục triệu đồng thuê máy múc đào sâu lòng hồ, hy vọng chạm đến mạch nước ngầm. Nhưng nguồn nước quá ít ỏi, chỉ đủ duy trì vài giờ bơm tưới, không thể cứu nổi cả vườn cà phê đang héo rũ.

Nhiều hộ dân phải gồng mình tưới cà phê suốt ngày đêm nhưng nguồn nước vẫn không đủ, vườn cây đứng trước nguy cơ khô héo nếu nắng nóng tiếp tục kéo dài. Cùng cảnh ngộ, những diện tích cà phê quanh hồ De Chí cũng rơi vào tình trạng thiếu nước, chỉ biết chờ từng dòng nước ngầm rỉ ra để khởi động máy bơm cứu cây.

Cảnh tượng ao hồ trơ đáy khiến nhiều nông dân phải túc trực ngày đêm bên hồ, chờ nước rỉ ra để bơm tưới. Mỗi lần bơm chỉ được một lúc là hết nước, phải chờ rất lâu mới có lại. Công sức bỏ ra nhiều nhưng nước vẫn không đủ cho cả vườn, cà phê bắt đầu héo dần. Nếu nắng nóng còn kéo dài, nguy cơ mất trắng cả vụ là rất lớn.

Không chỉ cà phê, nhiều diện tích hồ tiêu, điều, sầu riêng cũng đang héo khô. Người dân phải tranh thủ tưới cách nhật, mỗi lần chỉ duy trì được khoảng một giờ. Trong khi đó, chi phí sản xuất tăng cao, nhiều hộ đã kiệt quệ vì phải bỏ tiền thuê máy múc, mua nhiên liệu cho máy bơm mà vẫn không cứu nổi cây trồng.

Chính quyền địa phương loay hoay ứng phó

Trước tình hình cấp bách, chính quyền xã Gào và Bầu Cạn khuyến cáo người dân tiết kiệm tối đa nguồn nước hiện có, ưu tiên cho cây lâu năm và sinh hoạt. Nắng nóng kéo dài đã khiến nhiều khu vực rơi vào tình trạng thiếu nước nghiêm trọng, một số diện tích cây trồng bị ảnh hưởng rõ rệt. Trước mắt, chính quyền địa phương khuyến cáo người dân tiết kiệm tối đa nguồn nước để duy trì sản xuất. Về lâu dài, xã dự kiến đề xuất tỉnh hỗ trợ kinh phí nạo vét các hồ đập xuống cấp, đồng thời nghiên cứu hoàn thiện hệ thống kênh mương nhằm đảm bảo nguồn nước tưới ổn định cho nông nghiệp.

Tuy nhiên, những giải pháp tình thế như đào giếng, bơm nước ngầm chỉ mang tính cầm cự. Nếu hạn hán tiếp tục kéo dài thêm một tháng, nhiều vườn cà phê khó có thể trụ nổi.

Nguyên nhân sâu xa

Theo các chuyên gia, tình trạng hạn hán ở Tây Nguyên và Nam Trung Bộ năm nay chịu tác động mạnh của hiện tượng El Nino, khiến lượng mưa giảm 20 - 60% so với trung bình nhiều năm. Dung tích trữ tại các hồ chứa chỉ đạt 43 - 70% thiết kế, nhiều nơi dưới mực nước chết.

Ngoài yếu tố khí hậu, hệ thống thủy lợi xuống cấp, chưa được nạo vét, sửa chữa kịp thời cũng khiến khả năng trữ nước giảm sút. Việc khai thác nước quá mức để tưới cây công nghiệp dài ngày như cà phê, hồ tiêu, sầu riêng vốn là những loại cây cần lượng nước lớn, càng làm tình trạng khan hiếm nước thêm trầm trọng.

Tình trạng hạn hán kéo dài đang để lại những hệ lụy nặng nề đối với sản xuất và đời sống. Hàng nghìn hecta cà phê, hồ tiêu, thanh long có nguy cơ chết khô, năng suất giảm mạnh, khiến người dân đối diện nguy cơ mất trắng mùa vụ. Kinh tế hộ gia đình bị ảnh hưởng nghiêm trọng khi chi phí đầu tư tăng cao nhưng không có nước tưới, nhiều nông hộ rơi vào cảnh nợ nần. Đời sống dân sinh cũng bị tác động khi nhiều xã thiếu nước sinh hoạt, người dân phải đi xa hàng chục km để lấy nước. Không chỉ dừng lại ở phạm vi địa phương, hạn hán kéo dài còn đe dọa an ninh lương thực khi sản lượng nông sản xuất khẩu chủ lực suy giảm, tác động tiêu cực đến kinh tế quốc gia.

Để ứng phó với tình trạng hạn hán ngày càng khốc liệt, cần triển khai đồng bộ cả giải pháp ngắn hạn và dài hạn. Trước mắt, việc tiết kiệm tối đa nguồn nước hiện có, bơm trung chuyển từ hồ còn nước sang hồ cạn, đào giếng khoan và ưu tiên cấp nước cho sinh hoạt cùng cây lâu năm là những biện pháp cấp bách. Về lâu dài, cần nạo vét, nâng cấp hồ đập, xây dựng thêm các công trình thủy lợi nhằm tăng khả năng trữ nước; đồng thời chuyển đổi cơ cấu cây trồng sang loại chịu hạn tốt hơn, ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm như tưới nhỏ giọt, phun mưa. Song song đó, việc xây dựng kịch bản nguồn nước và điều chỉnh mùa vụ theo dự báo khí tượng sẽ giúp nông dân chủ động hơn trước những biến động bất thường của thời tiết.

Tình trạng ao hồ trơ đáy, cây trồng "khát nước" ở Gia Lai và nhiều tỉnh Tây Nguyên là lời cảnh báo mạnh mẽ về tác động của biến đổi khí hậu và sự thiếu bền vững trong quản lý tài nguyên nước. Nếu không có giải pháp căn cơ, nguy cơ mất trắng mùa vụ, ảnh hưởng đến kinh tế và đời sống người dân sẽ ngày càng hiện hữu. Đây là thời điểm cần hành động quyết liệt để bảo vệ nguồn nước - tài nguyên sống còn của nông nghiệp và cộng đồng.

Tường Thư