Ngành nước tìm lời giải tăng sức chống chịu trước biến đổi khí hậu

Áp lực khí hậu đặt ngành Nước trước yêu cầu thay đổi

Ngày 17/9, trong khuôn khổ Vietnam Water Week 2026, tọa đàm "Tăng khả năng phục hồi do tác động của biến đổi khí hậu" quy tụ các nhà quản lý, chuyên gia, nhà khoa học và đại diện các tổ chức quốc tế, tập trung vào một vấn đề đang ngày càng hiện hữu đối với ngành Nước. Đó là, làm thế nào bảo đảm hệ thống cấp, thoát nước và tài nguyên nước vẫn vận hành an toàn khi những quy luật khí hậu quen thuộc đang thay đổi.

Phát biểu khai mạc, ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Cấp Thoát nước Việt Nam (VWSA) cho biết Vietnam Water Week 2026 không chỉ có hơn 250 gian hàng trưng bày về khoa học, công nghệ, mà còn có nhiều giải pháp hướng đến ứng phó với biến đổi khí hậu trong ngành Nước. Tọa đàm "Tăng khả năng phục hồi do tác động của biến đổi khí hậu" là dịp để các chuyên gia trong và ngoài nước chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, qua đó góp phần định hướng cho ngành Nước phát triển bền vững, thích ứng tốt hơn với những biến động ngày càng khó lường của khí hậu.

Những gì đang diễn ra ngay tại các đô thị cho thấy yêu cầu này không còn mang tính dài hạn. Ông Trần Anh Tuấn dẫn thực tế Hà Nội vừa trải qua đợt mưa lớn từ 150 - 200mm, nhiều khu vực bị ngập, qua đó cho thấy sức chống chịu của hạ tầng đô thị trước những hiện tượng thời tiết cực đoan đang đứng trước sức ép lớn.

Từ góc nhìn khoa học khí hậu, ông Nguyễn Xuân Hiến, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn Quốc Gia Việt Nam cho rằng, tác động đối với ngành Nước không thể được nhìn đơn giản qua việc nhiệt độ tăng hay lượng mưa thay đổi. Cùng một xu thế biến đổi khí hậu nhưng mỗi lưu vực, mỗi vùng lại chịu tác động khác nhau do đặc điểm nguồn nước, hệ thống hồ chứa, điều kiện khai thác và vị trí địa lý.

Theo các kịch bản được ông Nguyễn Xuân Hiến trình bày, nhiệt độ có thể tiếp tục tăng, lượng mưa cực đoan có xu hướng gia tăng, trong khi phân bố mưa giữa mùa khô và mùa mưa ngày càng bất lợi. Với ngành Nước, vấn đề vì vậy không chỉ nằm ở tổng lượng nước, mà còn ở thời điểm nước xuất hiện, khả năng tích trữ và năng lực điều tiết của từng hệ thống.

Mỗi quốc gia một cách tiếp cận nhưng cùng hướng đến quản trị chủ động

Kinh nghiệm quốc tế tại tọa đàm cho thấy các quốc gia đang lựa chọn những hướng tiếp cận khác nhau, song đều chuyển mạnh từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro chủ động. Ông Myung Soo Yoo, Phó Chủ tịch Hội nước Hàn Quốc nhấn mạnh, nước ngày nay không chỉ là tài nguyên mà đã trở thành một dạng hạ tầng thiết yếu, liên quan trực tiếp đến phát triển bền vững và chất lượng cuộc sống. Trước những thách thức như khan hiếm nước, mưa lớn, lũ lụt và hạ tầng xuống cấp, Hàn Quốc đang mở rộng ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong quản lý nước.

AI được đưa vào các nhà máy xử lý nước để theo dõi chất lượng nước, lưu lượng và điều kiện vận hành theo thời gian thực. Công nghệ cũng được sử dụng trong giám sát các con sông chính, hỗ trợ dự báo lũ và phản ứng sớm trước những trận mưa lớn hoặc tình trạng nước dâng nhanh. Tuy nhiên, đại diện Hàn Quốc cho rằng công nghệ chỉ là một phần của bài toán. Khả năng chống chịu còn phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu, năng lực chuyên môn, chính sách và nguồn lực đầu tư ổn định.

Ở một góc độ khác, TS. Mohmad Asari Bin Daud, Phó Chủ tịch Hội nước Quốc tế lại đặt vấn đề từ an ninh nguồn nước. Theo TS. Mohmad Asari Bin Daud, khả năng chống chịu phải được đặt trong mối quan hệ với tính bền vững của tài nguyên, quản lý nhu cầu dùng nước, bảo vệ chất lượng nguồn nước và duy trì hệ sinh thái. Biến đổi khí hậu chỉ là một trong nhiều áp lực; ô nhiễm và suy giảm chất lượng nguồn nước cũng đang đặt ra thách thức lớn đối với công tác quản lý.

Kinh nghiệm của Malaysia cho thấy quản trị nguồn nước cần đi song song với các chương trình quan trắc, giám sát, chính sách kiểm soát chất lượng và sự tham gia của các bên liên quan. Bên cạnh các giải pháp kỹ thuật, việc cung cấp thông tin minh bạch, duy trì niềm tin của người dân và tạo sự đồng thuận xã hội cũng được xem là yếu tố quan trọng khi xử lý các tình huống liên quan đến an ninh nguồn nước.

Nhìn từ các chia sẻ này, điểm chung không nằm ở một công nghệ hay một mô hình duy nhất, mà ở cách chuyển từ quản lý từng sự cố riêng lẻ sang quản lý cả hệ thống theo rủi ro.

Từ dự báo hiện tượng đến dự báo tác động

Tại Việt Nam, bài toán này trở nên phức tạp hơn khi nguồn nước có sự khác biệt lớn giữa các lưu vực. ông Nguyễn Xuân Hiến cho rằng sông Hồng, các lưu vực miền Trung hay Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) không thể áp dụng cùng một cách quản lý. Đặc biệt, khoảng 60% tổng lượng nước của Việt Nam đến từ ngoài lãnh thổ, khiến an ninh nguồn nước còn chịu tác động từ hoạt động điều tiết ở thượng nguồn.

Với ĐBSCL, hạn hán có thể kéo theo xâm nhập mặn sâu vào nội đồng; trong những mùa khô hạn đã có thời điểm xâm nhập mặn được ghi nhận trên 140km. Trong khi đó, tại các đô thị, mưa cực đoan lại đặt ra bài toán khác về khả năng thoát nước, chống ngập và bảo vệ chất lượng nguồn cấp.

Thực tế này đòi hỏi việc quản lý nguồn nước phải bắt đầu từ xây dựng kịch bản nguồn nước, xác định mức độ khan hiếm, khả năng tích trữ và thứ tự ưu tiên sử dụng. Song song với đó là liên kết các nguồn nước, vận hành hợp lý hệ thống hồ chứa, đánh giá nguồn nước dưới đất, giảm thất thoát, tiết kiệm và tăng cường tái sử dụng nước.

Đối với mưa cực đoan, yêu cầu không chỉ là nâng công suất thoát nước. Việc thiết kế hồ chứa, công trình trữ nước và các hệ thống đô thị phải được đánh giá lại khi những giá trị lịch sử liên tục bị phá vỡ. Theo ông Nguyễn Xuân Hiến riêng năm 2025 có 23 sông trên cả nước xuất hiện điểm lũ vượt mức lịch sử. Cùng với đó, nước biển dâng, sụt lún, thủy triều và nước dâng do bão đang tạo ra áp lực kép đối với các vùng thấp ven biển. Giải pháp được ông Hiến đề xuất gồm tăng cường quan trắc mặn theo thời gian thực, kiểm soát khai thác nước ngầm, quản lý cửa xả, kiểm soát triều và duy trì không gian chứa nước tại các khu vực đô thị.

Điểm đáng chú ý tại Toạ đàm này là yêu cầu xác định "ngưỡng chịu tải" của từng hệ thống. Khi một lưu vực hoặc hệ thống hạ tầng vượt qua ngưỡng này, trạng thái vận hành có thể thay đổi rất nhanh và rủi ro gia tăng mạnh. Vì vậy, dữ liệu khí hậu cần được kết nối với dữ liệu nguồn nước, nhu cầu sử dụng, hạ tầng và phương thức vận hành để hỗ trợ quyết định.

Thay vì chỉ dự báo sẽ thiếu bao nhiêu nước hay mưa bao nhiêu, ông Nguyễn Xuân Hiến cho rằng dự báo cần tiến thêm một bước là xác định tác động cụ thể của sự thiếu hụt hoặc cực đoan đó đến sản xuất, sinh hoạt và vận hành hệ thống. Chỉ khi biết tác động sẽ xảy ra ở đâu và ở mức nào, cơ quan quản lý và doanh nghiệp mới có thể đưa ra quyết định sớm.

Các tham luận quốc tế và doanh nghiệp cho thấy bài toán thích ứng biến đổi khí hậu đang được tiếp cận từ nhiều phía. Đại diện K-Water chia sẻ kinh nghiệm ứng dụng dữ liệu thời gian thực, chuyển đổi số và AI trong quản lý nước, trong khi TS. Nicola Nelson đề cập các giải pháp dựa vào tự nhiên nhằm hỗ trợ điều tiết nguồn nước và giảm áp lực lên hạ tầng.

Ở góc độ cộng đồng, UNICEF nhấn mạnh yêu cầu duy trì nước sạch và vệ sinh an toàn trong điều kiện thiên tai, hạn hán, lũ lụt. Từ thực tiễn vận hành, HueWACO chia sẻ kinh nghiệm chủ động ứng phó thiên tai để bảo đảm cấp nước ổn định. Còn Nhựa Tiền Phong tiếp cận vấn đề từ hạ tầng, vật liệu và các giải pháp kỹ thuật phục vụ khả năng chống chịu của mạng lưới cấp, thoát nước.

Các góc nhìn khác nhau cùng gặp nhau ở quan điểm ngành nước cần nâng khả năng dự báo, vận hành linh hoạt và chuẩn bị tốt hơn cho những tình huống khí hậu cực đoan.

Kết thúc tọa đàm, Chủ tịch VWSA Nguyễn Ngọc Điệp cảm ơn các diễn giả, chuyên gia và đại biểu đã dành thời gian tham dự, trao đổi và chia sẻ nhiều kinh nghiệm thực tiễn. Ông cho biết VWSA sẽ tiếp tục đóng vai trò đầu mối kết nối các nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, qua đó thúc đẩy trao đổi thông tin, hỗ trợ hợp tác và đóng góp cho việc hoàn thiện các chính sách phù hợp hơn với yêu cầu phát triển của ngành Nước.

Mai Thanh