Mở lối kênh rạch, giảm áp lực thoát nước đô thị tại Thành phố Hồ Chí Minh

Ngày 28/4/2026, tại cuộc họp nghe báo cáo tiến độ triển khai Đề án chỉnh trang đô thị, di dời nhà ở trên và ven sông, kênh, rạch giai đoạn 2025 - 2030. Với phương châm "Rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ nguồn lực", cuộc họp đã định hình một lộ trình đột phá, vận dụng tối đa các cơ chế đặc thù từ Nghị quyết 260/2025/QH15 để giải quyết dứt điểm bài toán di dời 20.000 căn nhà ven kênh rạch, mang lại diện mạo mới cho đô thị và niềm tin cho nhân dân.

Tại nhiều khu vực như Quận 8 (cũ) hay Nhà Bè, hàng chục nghìn căn nhà ven kênh rạch tồn tại trong thời gian dài đã tạo ra những "điểm nghẽn" rõ rệt đối với hệ thống thoát nước. Dòng chảy bị thu hẹp, bùn lắng và rác thải tích tụ khiến khả năng tiêu thoát nước suy giảm, làm gia tăng nguy cơ ngập khi mưa lớn hoặc triều cường.

Theo kế hoạch của Thành phố, hơn 23.000 căn nhà sẽ được di dời trong giai đoạn tới, trong đó phần lớn tập trung tại các khu vực có mật độ dân cư cao dọc kênh rạch.

Ông Trần Quang Lâm, Giám đốc Sở Xây dựng cho biết, theo kế hoạch thực hiện Đề án, Thành phố dự kiến triển khai 40 dự án vốn ngân sách và 04 dự án vốn xã hội hóa với tổng số lượng di dời 23.429 căn nhà. Đáng chú ý, "áp lực" lớn nhất đang dồn về địa bàn các phường Chánh Hưng, Bình Đông, Phú Định thuộc Quận 8 (cũ) với hơn 15.200 căn nhà cần di dời, chiếm tới 65,14% khối lượng toàn Thành phố.

Di dời nhà ven kênh rạch không chỉ là chỉnh trang đô thị, mà là điều kiện tiên quyết để khôi phục dòng chảy, nâng cao năng lực tiêu thoát nước và giảm thiểu rủi ro ngập úng.

Từ góc độ quản lý hạ tầng, chương trình di dời lần này sẽ thúc đẩy việc nâng cấp hệ thống thoát nước và cải thiện chất lượng môi trường nước. Khi các khu vực lấn chiếm được giải tỏa, Thành phố sẽ có điều kiện triển khai đồng bộ các giải pháp như nạo vét, mở rộng tiết diện dòng chảy, xây dựng bờ kè và tổ chức lại không gian ven kênh.

Đại diện Sở Xây dựng cũng cho rằng, việc phân cấp mạnh cho địa phương trong triển khai dự án là yếu tố quan trọng để đẩy nhanh tiến độ. Khi chính quyền cơ sở chủ động trong khảo sát, lập dự án và tổ chức thực hiện, các "điểm nghẽn" thoát nước có thể được xử lý kịp thời, đặc biệt tại các khu vực có nguy cơ sạt lở cao.

Bên cạnh đó, việc phát triển quỹ nhà tái định cư, nhất là nhà ở xã hội tại chỗ, sẽ giúp ổn định đời sống người dân, đồng thời tạo điều kiện để quy hoạch lại hạ tầng cấp thoát nước theo hướng đồng bộ, hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, lãnh đạo các xã phường tại TP.HCM cho biết, tiến độ di dời nhà ven kênh rạch còn chịu tác động lớn từ vướng mắc pháp lý đất đai, nguồn vốn và quỹ nhà tái định cư. Để tháo gỡ, Chủ tịch HĐND TP.HCM Võ Văn Minh yêu cầu vận dụng cơ chế đặc thù từ Nghị quyết 260/2025/QH15, trong đó chú trọng phân cấp, giao quyền mạnh hơn cho xã, phường trong quá trình chuẩn bị và triển khai dự án.

Theo định hướng này, Bí thư Đảng ủy các xã, phường trực tiếp lãnh đạo, chỉ đạo Chủ tịch UBND cùng cấp lập dự án, chịu trách nhiệm về tiến độ và chất lượng thực hiện tại địa phương. Việc giao quyền rõ hơn cho cơ sở, nhất là tại các khu vực có khối lượng di dời lớn như xã Nhà Bè, Chánh Hưng, Bình Đông, Phú Định, được kỳ vọng giúp rút ngắn thủ tục, xử lý kịp thời các điểm có nguy cơ sạt lở, đồng thời bảo đảm phương án bồi thường, hỗ trợ sát với thực tế đời sống người dân.

Song song đó, Thành phố định hướng huy động nguồn lực xã hội hóa, trong đó có mô hình BT thế hệ mới (xây dựng - chuyển giao) để tạo quỹ nhà tái định cư trong thời gian sớm hơn. Các địa phương cũng được yêu cầu rà soát quỹ đất công và quy hoạch xây dựng hiện hữu, ưu tiên bố trí nhà ở xã hội phục vụ tái định cư tại chỗ. Cách làm này không chỉ giảm áp lực giải phóng mặt bằng, mà còn giúp người dân ven kênh ổn định chỗ ở, hạn chế xáo trộn sinh kế sau di dời.

Từ thực tiễn này, có thể thấy chương trình di dời nhà ven kênh rạch không chỉ giải quyết vấn đề nhà ở hay mỹ quan đô thị, mà còn là bước đi mang tính nền tảng trong việc tái cấu trúc hệ thống thoát nước. Khi không gian kênh rạch được khơi thông và quản lý tốt hơn, TP.HCM sẽ có thêm "dư địa" để thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển đô thị bền vững trong dài hạn.

Mai Thanh