Xử lý dứt điểm ô nhiễm hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, tái lập chức năng đa mục tiêu

Sau nhiều năm chịu "áp lực kép" từ ô nhiễm môi trường nước và biến đổi khí hậu, hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải - một trong những công trình thủy lợi lớn nhất miền Bắc đang được đặt vào giai đoạn chuyển mình quyết định với kế hoạch đầu tư 38.500 tỷ đồng nhằm xử lý dứt điểm ô nhiễm, tái lập chức năng đa mục tiêu và hiện đại hóa toàn tuyến.

Chiều 26/2/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã tổ chức Hội nghị nghe báo cáo phương án xử lý ô nhiễm môi trường hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, đồng thời thảo luận định hướng phát triển tổng thể theo hướng hiện đại, đa mục tiêu và bền vững.

Hội nghị do Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Duy Ngọc và Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng đồng chủ trì. Tham dự có lãnh đạo Hà Nội, Hưng Yên, Bắc Ninh, Hải Phòng và các bộ, ngành liên quan.

Ô nhiễm kéo dài - hệ quả của nhiều thập kỷ phát triển thiếu bền vững

Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, khởi công từ tháng 10/1958 và hoàn thành vào ngày 1/5/1959, có nhiệm vụ cấp nước tưới cho 116.665 ha đất nông nghiệp, tạo nước cho nuôi trồng thủy sản, dân sinh và tiêu thoát nước cho gần 199.000 ha vùng đất nông nghiệp, công nghiệp, đô thị tại vùng Đồng bằng sông Hồng.

Tuy nhiên, theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, ô nhiễm môi trường nước trong hệ thống đã tồn tại lâu và trở thành "điểm nóng", đặt công trình trước nguy cơ mất chức năng phục vụ đa mục tiêu. Lưu lượng nước từ sông Hồng qua cống Xuân Quan gần đây chỉ đạt khoảng 20% thiết kế, trong khi xâm nhập mặn với độ mặn trên 3‰ xuất hiện thường xuyên hơn, vượt xa ngưỡng 1‰ cho phép.

Ngoài ô nhiễm, biến đổi khí hậu làm thiếu hụt nước vào mùa khô và áp lực tiêu thoát nước trong mùa mưa lũ tăng lên. Chỉ trong trận lũ do bão số 3 (YAGI) tháng 9/2024, lượng mưa bình quân vượt 400mm, khiến nhiều vị trí bờ kênh có nguy cơ vỡ hoặc tràn, gây ngập úng kéo dài trên 21.000 ha đất nông nghiệp.

Cam kết đầu tư lớn - giải pháp tổng thể, đồng bộ

Trong phiên họp chiều 26/2, Ủy viên Bộ Chính trị - Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Duy Ngọc nhấn mạnh: Sau 4 năm nghiên cứu kỹ lưỡng, đánh giá toàn diện, không thể tiếp tục để tình trạng ô nhiễm kéo dài như hiện nay. Theo Bí thư Thành ủy Hà Nội, quan điểm xuyên suốt là phải giải quyết đến cùng, xử lý dứt điểm, triệt để tình trạng này; dự án phải đảm bảo tính đồng bộ, hiện đại và hiệu quả cao, ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý, vận hành.

Mục tiêu được xác định rõ: phát triển tổng thể hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải theo hướng hiện đại, đa mục tiêu gắn với đa tầng giá trị, bảo vệ môi trường sinh thái và an ninh nguồn nước, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội vùng Đồng bằng sông Hồng.

Để đạt được mục tiêu nói trên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề xuất 3 nhóm giải pháp chính:

Thứ nhất là: Hoàn thiện hạ tầng và hiện đại hóa quản lý, vận hành với cải tạo, nâng cấp hoặc xây mới 13 công trình đầu mối lớn như Xuân Quan, Cầu Cất, An Thổ, Nam Kẻ Sặt và các công trình điều tiết quan trọng; lắp đặt hệ thống quan trắc tự động theo thời gian thực.

Thứ hai là: Kiểm soát ô nhiễm và quản lý chất lượng nước với trọng tâm xây dựng hệ thống xử lý nước thải tập trung tại 18 điểm đầu kênh nhánh cấp 1, thu gom nguồn thải phân tán và quy định trách nhiệm quản lý rõ ràng.

Thứ ba là: Khai thác đa tầng không gian - phát triển đô thị sinh thái, chỉnh trang hạ tầng dọc kênh chính Bắc Hưng Hải, kết nối du lịch và tạo quỹ đất khoảng 2.150 ha để phát triển đô thị và dịch vụ.

Nguồn lực và thời gian quyết liệt

Tổng kinh phí sơ bộ để triển khai các giải pháp trên khoảng 38.500 tỷ đồng (chưa bao gồm chi phí giải phóng mặt bằng và chỉnh trang đô thị), trong đó khoảng 11.140 tỷ đồng dành riêng cho kiểm soát ô nhiễm và quản lý chất lượng nước. Bộ Nông nghiệp và Môi trường dự kiến bố trí 6.000 tỷ đồng, phần còn lại do các địa phương gồm Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên và Hải Phòng đảm nhận.

Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Duy Ngọc đề nghị các địa phương thống nhất khởi công đồng loạt vào dịp 30/4 và phấn đấu hoàn thành trong thời gian dưới 2 năm, với tinh thần làm việc "khẩn trương, quyết liệt và bảo đảm hiệu quả đầu tư".

Việc xử lý ô nhiễm hệ thống Bắc Hưng Hải không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn là cam kết chính trị lớn đối với an ninh nguồn nước, sinh kế người dân và phát triển bền vững của vùng Đồng bằng sông Hồng. Thành công của dự án sẽ góp phần phục hồi chức năng thủy lợi, đồng thời mở ra "diện mạo mới" cho không gian sinh thái - đô thị ven sông, góp phần tái định vị công trình quan trọng này trong tương lai phát triển của các địa phương.

Vy Anh