Mặn dâng cao, Đà Nẵng khẩn trương giữ nước ngọt

Mặn vượt ngưỡng, trạm bơm phải dừng hoạt động

Mùa khô 2025 - 2026 ghi nhận một đợt xâm nhập mặn gay gắt trên hệ thống sông Vĩnh Điện. Theo Công ty TNHH MTV Khai thác Thủy lợi Đà Nẵng, độ mặn tại nhiều điểm quan trắc đã vượt ngưỡng cho phép, ảnh hưởng trực tiếp đến vận hành các trạm bơm tưới và cấp nước sinh hoạt.

Cuối tháng 2/2026, độ mặn tại cửa thu nước thô Nhà máy nước Cầu Đỏ lên tới 9.273mg/l, cao gấp 31 lần quy chuẩn cho phép. Trên sông Vĩnh Điện, mặn đã lấn sâu qua cầu Phong Hồ, tiến sát đường tránh Vĩnh Điện, tạo áp lực lớn cho các trạm bơm dọc tuyến.

Tại bể hút trạm bơm Tứ Câu, độ mặn duy trì trên 0,8‰, buộc trạm phải tạm dừng hoạt động. Việc dừng vận hành khiến hàng trăm héc-ta lúa thiếu nước hơn 10 ngày trong giai đoạn làm đòng, trổ bông, đây là thời điểm đặc biệt nhạy cảm với cây trồng.

Thực tế tại phường Điện Bàn Đông cho thấy, nhiều thửa ruộng cách trạm bơm chưa đến 1km vẫn khô nứt do trạm bơm Cẩm Sa phải vận hành cầm chừng, bơm lách triều hoặc dừng hẳn khi độ mặn vượt ngưỡng 0,8‰ cho phép tưới cây. Có thời điểm trạm dừng liên tiếp nhiều ngày, khiến gần 90ha lúa thiếu nước kéo dài.

Nguy cơ không chỉ dừng lại ở sản xuất nông nghiệp. Tại bể hút trạm bơm Vĩnh Điện, độ mặn dao động 0,28 - 0,3‰, tiệm cận ngưỡng cho phép cấp nước sinh hoạt. Nếu xâm nhập mặn tiếp tục gia tăng, nguy cơ gián đoạn cấp nước cho dân cư và sản xuất là hiện hữu.

Ông Đào Văn Thiên, Phó TGĐ Công ty TNHH MTV Khai thác Thủy lợi Đà Nẵng cho biết, nếu tình trạng mặn kéo dài, nhiều trạm bơm trên sông Vĩnh Điện sẽ phải dừng vận hành, ảnh hưởng đến tổng diện tích tưới hơn 2.000ha và cả nguồn nước sinh hoạt.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, lưu lượng nước về hạ du giảm, dòng chảy suy yếu, xâm nhập mặn trên hệ thống Vu Gia - Thu Bồn không còn là hiện tượng bất thường, mà đang trở thành thách thức mang tính chu kỳ, đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể hơn.

Khẩn trương xây đập thời vụ, tăng nguồn nước từ thượng lưu

Trước tình hình mặn "vây" đồng ruộng và đe dọa an ninh nguồn nước, UBND TP. Đà Nẵng đã thống nhất chủ trương cho phép UBND phường Điện Bàn Đông xây dựng công trình đập thời vụ ngăn mặn, giữ ngọt trên sông Vĩnh Điện. Đập tạm được xác định là giải pháp cấp thiết nhằm chặn dòng mặn xâm nhập, tạo vùng trữ nước ngọt phục vụ sản xuất nông nghiệp và cấp nước sinh hoạt. Sở Nông nghiệp và Môi trường được giao hướng dẫn chuyên môn, bảo đảm công trình triển khai đúng quy định.

Song song với giải pháp công trình, thành phố yêu cầu Công ty TNHH MTV Khai thác Thủy lợi Đà Nẵng tiếp tục thực hiện các biện pháp phi công trình nhằm tăng cường nguồn nước từ đập dâng Thanh Quýt về sông Vĩnh Điện, tổ chức bơm lách triều, quan trắc độ mặn hằng giờ và chia sẻ số liệu cho địa phương để chủ động điều hành

Giải pháp tăng lưu lượng từ đập dâng Thanh Quýt được xem là "đòn bẩy" quan trọng nhằm bổ sung dòng chảy ngọt, tạo áp lực đẩy mặn ra hạ du. Việc điều tiết nước từ thượng nguồn cũng được kiến nghị phối hợp với các nhà máy thủy điện trên lưu vực Vu Gia - Thu Bồn, nhằm bảo đảm cân bằng lợi ích giữa phát điện và cấp nước hạ du.

Bên cạnh đó, vấn đề bồi lấp cửa sông và các nhánh phụ lưu như La Thọ, Lạc Thành, Bình Long cũng được đặt ra. Nhiều đoạn sông bị thu hẹp chỉ còn 2,5 - 3m trong khi hạ lưu rộng 8 - 10m, làm suy giảm khả năng dẫn nước ngọt và tăng nguy cơ khô cạn cục bộ. Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Đà Nẵng đã kiến nghị địa phương nạo vét, khơi thông các đoạn sông dài để tăng lưu thông dòng chảy.

Việc nạo vét không chỉ mang ý nghĩa trước mắt mà còn là giải pháp dài hạn nhằm nâng cao khả năng tự làm sạch, cải thiện thủy lực hệ thống và tạo điều kiện ổn định nguồn nước tưới.

Trong khi tập trung ứng phó xâm nhập mặn, Đà Nẵng đồng thời tăng cường bảo vệ các điểm khai thác nước sinh hoạt. Sở Nông nghiệp và Môi trường đã phê duyệt phạm vi vùng bảo hộ vệ sinh khu vực lấy nước của các nhà máy Tiên Kỳ, Tân An và Tak Pỏ trên các sông, suối địa bàn.

Phạm vi bảo hộ được xác định tối thiểu 800m đến 1km về thượng và hạ lưu tùy từng công trình, nhằm kiểm soát hoạt động xả thải, sản xuất, sinh hoạt có nguy cơ gây ô nhiễm nguồn nước. Các địa phương được yêu cầu phối hợp cắm mốc, giám sát và tuyên truyền để bảo đảm hành lang bảo vệ nguồn nước. Trong điều kiện nguồn nước ngày càng chịu áp lực kép từ hạn hán và xâm nhập mặn, việc bảo vệ chất lượng nước thô trở thành yêu cầu sống còn đối với hệ thống cấp nước đô thị.

Có thể thấy, ứng phó mặn tại Đà Nẵng hiện nay đang được triển khai theo hướng kết hợp đa tầng giải pháp. Đó là, điều tiết dòng chảy thượng nguồn, đắp đập thời vụ, nạo vét khơi thông, quan trắc liên tục và bảo vệ hành lang nguồn nước.

Tuy nhiên, về lâu dài, bài toán không chỉ nằm ở một con đập tạm hay một đợt xả tăng cường. Đó là câu chuyện quản lý tổng hợp lưu vực sông, phối hợp liên vùng giữa Đà Nẵng và khu vực thượng nguồn, đồng thời đầu tư hạ tầng ngăn mặn, trữ ngọt có tính bền vững hơn.

Xâm nhập mặn trên sông Vĩnh Điện lần này là lời cảnh báo rõ ràng về sự mong manh của nguồn nước hạ du trước biến động khí hậu và thay đổi dòng chảy. Giữ được nước ngọt giữa mùa khô không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành Thủy lợi, mà là vấn đề an ninh nguồn nước của toàn đô thị.

Mai Thanh