Trung tâm Nước STARS: Giải bài toán nước cho ĐBSCL

STARS hình thành từ hợp tác quốc tế, hướng tới giải pháp thực tiễn

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) vốn là vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm của cả nước nhưng đang phải đối mặt ngày càng rõ nét với những tác động của biến đổi khí hậu. Hạn hán kéo dài, xâm nhập mặn gia tăng, nguồn nước ngọt suy giảm không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất mà còn tác động trực tiếp đến đời sống của hàng triệu người dân. Trong bối cảnh đó, việc tìm kiếm những mô hình quản lý nước bền vững, thích ứng linh hoạt với điều kiện tự nhiên trở thành yêu cầu cấp thiết.

Tại Trà Vinh, Trung tâm Nước STARS được thành lập vào tháng 3/2025 trên cơ sở hợp tác giữa Đại học Trà Vinh và Đại học Khoa học Ứng dụng Saxion đến từ Vương quốc Hà Lan, một quốc gia có nhiều kinh nghiệm trong quản trị tài nguyên nước. Tháng 1/2026, trung tâm chính thức trở thành đơn vị thành viên của hệ thống Đại học Trà Vinh, từng bước hoàn thiện mô hình hoạt động gắn nghiên cứu với ứng dụng.

TS. Trần Thị Ngọc Bích - Giám đốc Trung tâm Nước STARS chia sẻ: Cái tên STARS không chỉ là một danh xưng, mà còn là kim chỉ nam cho 5 giá trị cốt lõi: Sustainability (Bền vững) – Technology (Công nghệ) – Advance (Đổi mới) – Resilient (Thích ứng) – Solutions (Giải pháp). Trung tâm ra đời với sứ mệnh cốt lõi: kết nối khoa học, công nghệ và cộng đồng để kiến tạo nên hệ sinh thái quản lý nước thông minh, tích hợp hoàn hảo giữa công nghệ hiện đại và các giải pháp thuận thiên.

Như vậy, Trung tâm Nước STARS được hình thành với định hướng rõ ràng: đưa khoa học ra khỏi phòng thí nghiệm, gắn chặt với thực tiễn và nhu cầu của người dân. Không theo cách tiếp cận rời rạc, trung tâm lựa chọn hướng đi tích hợp, kết nối giữa công nghệ, sinh thái và sinh kế, nhằm giải quyết bài toán nước một cách tổng thể cho vùng ĐBSCL.

Sự ra đời của STARS không chỉ mang ý nghĩa hợp tác học thuật mà còn mở ra hướng tiếp cận mới trong xử lý các vấn đề nước tại ĐBSCL. Với triết lý "From Research to Resilience", trung tâm tập trung chuyển hóa các kết quả nghiên cứu thành giải pháp cụ thể, có khả năng triển khai trực tiếp trong đời sống.

Không gian hoạt động của trung tâm được thiết kế như một "phòng thí nghiệm sống", nơi các giải pháp được thử nghiệm ngay tại thực địa. Từ hệ thống túi trữ nước mưa dung tích lớn, bể chứa thông minh cho đến công nghệ lọc đa tầng xử lý nước mưa thành nước uống, các mô hình này đang giúp người dân vùng ven biển chủ động hơn trong việc đảm bảo nguồn nước ngọt trong mùa khô.

Bên cạnh đó, các giải pháp dựa vào tự nhiên cũng được phát triển đồng bộ. Mô hình Eco Park Wetlands sử dụng thực vật thủy sinh và vi sinh vật để xử lý nước, trong khi các bè nổi sinh thái tận dụng vật liệu tái chế để cải thiện chất lượng nước tại các kênh rạch đô thị.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, các mô hình tuần hoàn như Aquaponics hay hệ thống xử lý nước ao nuôi tôm ứng dụng cảm biến, IoT và tự động hóa đã góp phần tối ưu hóa sử dụng nước, giảm phát thải và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Chia sẻ về định hướng này, TS. Trần Thị Ngọc Bích cho biết: "Chúng tôi không đặt mục tiêu dừng lại ở nghiên cứu, mà hướng tới việc đưa các giải pháp vào thực tế, giúp người dân có thể tiếp cận, vận hành và hưởng lợi trực tiếp. Mỗi mô hình phải trả lời được câu hỏi: giải quyết vấn đề gì cho cộng đồng và có thể nhân rộng hay không."

Dù mới thành lập được một năm nhưng Trung tâm Nước STARS đã đón tiếp nhiều đoàn khách quốc tế. Tiêu biểu như đoàn công tác của Tổng Lãnh sự quán Hoa Kỳ đã đến thăm và làm việc tại trung tâm, tìm hiểu các giải pháp công nghệ và mô hình thích ứng nước đang được triển khai. Mới đây, bà Hanna Pors – Phó Tổng Lãnh sự Vương quốc Hà Lan tại TP. HCM đã trực tiếp tới khảo sát, trao đổi về các hướng hợp tác trong lĩnh vực quản lý nước và thích ứng biến đổi khí hậu. Cũng trong dịp này, hơn 40 sinh viên và giảng viên Đại học Saxion (Hà Lan) cùng thầy trò Trung tâm nước Stars có 2 tuần trải nghiệm thực tế và nghiên cứu các mô hình kinh tế tuần hoàn, năng lượng tái tạo tại miền Tây.

Những hoạt động này cho thấy, các tổ chức quốc tế rất quan tâm đến mô hình như Trung tâm nước Stars. Từ các hoạt động này sẽ không chỉ mở rộng cơ hội hợp tác quốc tế mà còn góp phần khẳng định vai trò của Trung tâm Nước STARS như một điểm kết nối tri thức và giải pháp về tài nguyên nước trong khu vực.

STARS Gắn kết cộng đồng và chuyển giao công nghệ

Một điểm đáng chú ý trong hoạt động của Trung tâm Nước STARS là sự gắn kết chặt chẽ với cộng đồng. Thông qua hợp tác với nhiều tổ chức trong và ngoài nước như UNDP, UNESCO, Nuffic Southeast Asia cùng các doanh nghiệp, trung tâm đã triển khai nhiều chương trình hỗ trợ hệ thống thu trữ và xử lý nước sạch cho các hộ gia đình khó khăn, đặc biệt tại các khu vực ven biển chịu ảnh hưởng nặng nề của hạn mặn.

Không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thiết bị, trung tâm còn chú trọng đến chuyển giao tri thức. Các chương trình đào tạo, hội thảo và tham quan thực tế được tổ chức thường xuyên, tạo điều kiện để người dân, cán bộ địa phương và sinh viên tiếp cận trực tiếp với các mô hình, từng bước làm chủ công nghệ. Việc chuyển giao vì thế không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn góp phần thay đổi cách tiếp cận trong quản lý và sử dụng nước.

Theo TS.Trần Thị Ngọc Bích, việc giải quyết bài toán nước tại ĐBSCL không thể chỉ dựa vào một giải pháp đơn lẻ, mà cần sự kết hợp giữa công nghệ, sinh thái và sự tham gia của cộng đồng. Đây cũng chính là hướng đi mà STARS đang theo đuổi, nhằm tạo ra những mô hình bền vững, phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế – xã hội của vùng.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu tiếp tục đặt ra nhiều thách thức đối với an ninh nguồn nước, sự xuất hiện của những mô hình như Trung tâm Nước STARS cho thấy một hướng tiếp cận mới, nơi khoa học công nghệ được gắn chặt với thực tiễn.

Từ Trà Vinh, những giải pháp này đang từng bước mở ra kỳ vọng về một hệ sinh thái quản lý nước bền vững cho toàn vùng ĐBSCL.

Mai Thanh