Nước thải chưa xử lý gây ô nhiễm nguồn nước sạch ở Việt Nam

Nhưng thói quen ấy tới thời điểm này đã trở thành một lo lắng chung.

“Hiện nay, tôi cho rằng việc bơi ở các sông suối, ao hồ đã không còn đảm bảo vệ sinh như cách đây 30, 40 năm trước… bởi tất cả nguồn nước thải sinh hoạt đều đổ về đây, khiến cho nguồn nước bị ô nhiễm”, ông Phạm Hải Thành ở huyện Gia Lâm, Hà Nội nói với Tạp chí Cấp Thoát nước Việt Nam.

Lo lắng ấy là có cơ sở, bởi hiện nay 80-90% nước thải được xả thẳng ra môi trường, năng lực xử lý nước thải ở đô thị rất thấp, nguy cơ ô nhiễm lớn trong khi năng lực về nguồn vốn, chính sách cũng như nhân lực còn hạn chế, ông Nguyễn Quang Huân, Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, Phó Chủ tịch Hội Nước sạch và Môi trường Việt Nam nhận định.

Thống kê năm 2020 cho thấy, hơn 3.650 triệu m3 nước thải sinh hoạt xả ra môi trường, hay 10 triệu m3 một ngày đêm, 60% trong đó là nước thải sinh hoạt tại nông thôn chưa qua xử lý, gây ô nhiễm nguồn nước ở cả đô thị và nông thôn, Bộ Tài nguyên và Môi trường nêu trong một bản tin đăng hồi tháng 3 năm 2022.

Trong khi đó tổng công suất thiết kế của 49 nhà máy xử lý nước thải đô thị cả nước chỉ đạt 1.181.380 m3/ngày đêm, hay khoảng 1/10 lượng nước thải.

“Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới thì khoảng 20-30 năm tới, con cháu chúng ta sẽ không có đủ nước sạch để dùng, đây là nguy cơ rất đáng báo động,” ông Huân nói tại buổi tọa đàm trực tuyến với chủ đề “Xử lý nước thải sinh hoạt đô thị” hôm 12/04/2022 do tạp chí điện tử Môi trường và Cuộc sống chủ trì. 

Ông Huân đánh giá khả năng tài chính, cơ sở hạ tầng ở Việt Nam chưa đáp ứng được với tình hình thực tế hiện nay. Tuy nhiên, Đại hội Đảng XIII năm 2021 ra nghị quyết đặt mục tiêu xử lý nước thải là 70%.

“Việc tăng chỉ tiêu từ 15% lên 70% trong vòng 10 năm tới cần nguồn đầu tư rất lớn từ 10-20 tỷ USD. Do vậy, chúng ta cần có chính sách để thu hút tư nhân đầu tư, áp dụng kinh tế thị trường, dùng các nguồn thu bù cho phí xử lý,” ông Huân được dẫn lời trong một bản tin của tạp chí Môi trường và Cuộc sống.

Nhà nước cần chuyển đổi không sử dụng nguồn vốn theo hướng hoạt động công ích, cổ phần hóa ngành cấp, thoát nước, đồng thời học hỏi từ các nước đi trước để áp dụng thực tế tại Việt Nam, ông Huân nói thêm.

Thực tế, nhiều nước trên thế giới đã áp dụng những chính sách hiệu quả nhằm huy động vốn đầu tư cho lĩnh vực vệ sinh môi trường (VSMT). Ở Hàn Quốc, một phần đầu tư vào việc VSMT đến từ thuế đánh vào rượu. Trung Quốc áp dụng thuế xây dựng và bảo trì đô thị từ năm 1985 đã góp phần phát triển hạ tầng đô thị, cải thiện vệ sinh môi trường nước.

Tuy nhiên, việc tư nhân quan tâm đầu tư vào các chương trình quản lý nước thải đô thị là không đáng kể, bởi họ không chắc chắn về quyền sở hữu, kém tin tưởng vào khung pháp lý để bảo vệ đầu tư và thiếu tin tưởng vào việc thu phí, Ngân hàng Phát triển châu Á ADB nêu trong một báo cáo phát hành tháng 1 năm 2022. 

Nhiều vi phạm do ý thức, thiếu năng lực

Ông Lương Ngọc Khánh, Trưởng Phòng Quản lý thoát nước, Cục Hạ tầng kỹ thuật (Bộ Xây dựng), nói với Vietnamplus rằng quá trình đô thị hóa không đồng hành với phát triển hạ tầng nên việc thu gom nước thải và xử lý nước còn gặp rất nhiều khó khăn, chưa kể đến việc thiếu ý thức, đạo đức kinh doanh của các doanh nghiệp. 

Gần đây có nhiều vụ doanh nghiệp xả thải làm ô nhiễm môi trường bị phát hiện.

Thông tấn xã Việt Nam đưa tin, ngày 14/04/2022 UBND huyện Như Xuân tỉnh Thanh Hóa phát hiện Công ty TNHH Khánh Nam xả nước thải chưa qua xử lý xuống sông Chàng gây ô nhiễm môi trường. UBND huyện đã lập biên bản vi phạm hành chính, đình chỉ hoạt động và ra quyết định xử phạt công ty 50 triệu đồng.

Một bản tin khác của Thông tấn xã Việt Nam nêu trong tháng 4/2022, công nhân Xí nghiệp Đèn ống, Công ty Cổ phần Bóng đèn Điện Quang bị bắt quả tang đang tiêu hủy sai quy định gần 5 tấn thủy tinh có hóa chất và 370.000 bóng đèn thải. Nước thải trong quá trình xay nghiền được trữ trong hai hầm bê tông và xả trực tiếp ra mương nước mưa. 

Dù các vi phạm trên được phát hiện, công ty bị xử phạt, nhưng việc xả thải trong một thời gian dài đã làm ô nhiễm môi trường sống.

Nước thải và người dân

Nước thải không qua xử lý khi đổ thẳng ra môi trường không chỉ gây ô nhiễm mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, cũng như đời sống của người dân.

Việc sử dụng nguồn nước ô nhiễm trong thời gian dài có thể khiến con người mắc các bệnh cấp và mãn tính như viêm màng kết, tiêu chảy, ung thư… 

Các nghiên cứu khoa học cũng cho thấy, khi sử dụng nước nhiễm asen để ăn uống, con người có thể mắc bệnh ung thư, trong đó thường gặp là ung thư da. Nguồn nước có hàm lượng asen 0,1 mg/l gây nhiễm độc hệ thống tuần hoàn. 

Người nhiễm chì lâu ngày có thể mắc bệnh thận, thần kinh; nhiễm Amoni, Nitrat, Nitrit gây mắc bệnh xanh da, thiếu máu, có thể gây ung thư; nhiễm Natri (Na) dẫn đến bệnh cao huyết áp, bệnh tim mạch; lưu huỳnh gây bệnh đường tiêu hoá; Kali, Cadimi gây bệnh thoái hoá cột sống, đau lưng.

Vấn đề nước thải đã và đang trở thành mối quan tâm hàng đầu của nhiều quốc gia trên thế giới. Việc xử lý nước thải trước khi xả là điều kiện tiên quyết nhằm bảo vệ môi trường cũng như nâng cao đời sống, sức khỏe của con người.

Các giải pháp

Báo cáo của Ngân hàng ADB đề cập đến vấn đề cụ thể, từ giáo dục đào tạo, xử lý các bể tự hoại, đến ưu tiên đầu tư từng khu vực trong đô thị cho phù hợp với nguồn vốn… 

Các nguyên tắc định hướng tài trợ của ADB cho quản lý nước thải nhằm cải thiện sức khỏe cộng đồng và bảo vệ nguồn nước bao gồm: Quy trình xử lý nước thải đổi mới, hiệu quả với chi phí thấp; Xử lý trước khi xả thải; Xử lý tập trung hoặc phân tán ở các khu vực có mật độ dân số cao; Quản lý bùn thải tại các nơi khác và giả định về tăng chi phí năng lượng trong tương lai, thiếu nước và thiếu chất dinh dưỡng.

Trước đó, Ngân hàng Thế giới năm 2017 từng đưa ra các khuyến nghị cho các nhà quản lý cấp trung ương và cả chính quyền địa phương cùng các đơn vị cung cấp dịch vụ xử lý nước thải nhằm hoàn thiện khung pháp lý, các tiêu chuẩn, nâng cao năng lực quản lý và thực hiện xử lý nước thải đô thị.