Ngành Nước trước áp lực khí hậu: Câu chuyện thích ứng từ Hải Dương

Từ hạn hán khiến mực nước sông xuống thấp, triều cường và mưa lũ gây ngập công trình thu, đến nguy cơ xâm nhập mặn ngày càng rõ rệt ở khu vực ven biển Bắc Bộ, tất cả đang tạo ra sức ép lớn đối với các doanh nghiệp cấp nước. Trong bối cảnh đó, câu chuyện thích ứng của Công ty CP Kinh doanh nước sạch Hải Dương (HADUWACO) cho thấy một thực tế: ngành Nước đang buộc phải chuyển từ tư duy "vận hành ổn định" sang "vận hành thích ứng", nơi yếu tố khí hậu trở thành biến số thường trực trong các quyết định kỹ thuật và quản trị.

Theo báo cáo tham luận chuyên đề của HADUWACO tại Hội thảo "Giải pháp Cấp thoát nước ứng phó Biến đổi khí hậu" tổ chức đầu tháng 5 vừa qua tại Cát Bà (TP Hải Phòng), hiện đơn vị đang vận hành 10 nhà máy nước và 11 trạm bơm tăng áp, với tổng công suất khai thác được cấp phép đạt 265.500 m3/ngày đêm. Năm 2025, sản lượng nước sạch đạt 67,3 triệu m3, doanh thu hơn 600 tỷ đồng, tỷ lệ thất thoát duy trì ở mức 15%. Công ty đang cấp nước trực tiếp cho 37/114 xã/ phường, đồng thời cung cấp qua đồng hồ tổng cho các đơn vị bạn để cấp nước cho 8/114 xã/ phường trên địa bàn thành phố Hải Phòng. Tuy nhiên, đằng sau những con số tăng trưởng là áp lực ngày càng lớn từ khí hậu cực đoan.

Khi lưu lượng nước đầu vào không còn ổn định

Trong nhiều thập kỷ, phần lớn công trình thu nước mặt tại miền Bắc được thiết kế dựa trên điều kiện thủy văn tương đối ổn định. Nhưng những năm gần đây, quy luật ấy đang thay đổi nhanh chóng. HADUWACO cho biết, toàn bộ 10/10 nhà máy nước của đơn vị đều sử dụng công nghệ thu nước thô gần bờ bằng mương dẫn nước. Đây là dạng công trình phổ biến bởi chi phí đầu tư hợp lý và thuận lợi trong vận hành. Tuy nhiên, khi hạn hán kéo dài và mực nước sông xuống thấp bất thường, hệ thống đã bộc lộ nhiều hạn chế. Không chỉ đối mặt nguy cơ thiếu lưu lượng nước đầu vào, các trạm bơm do công ty quản lý còn chịu rủi ro về kỹ thuật gây ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất.

Đó là lý do doanh nghiệp phải triển khai hàng loạt giải pháp mang tính "thích ứng nhanh". Từ nạo vét định kỳ mương thu để loại bỏ bùn lắng, cải tạo họng thu, kéo dài ống hút ra xa hơn, đến tính toán lại NPSH - độ hút sâu tối đa của hệ thống bơm - nhằm đảm bảo thiết bị vẫn hoạt động an toàn trong điều kiện thủy văn biến động.

Đáng chú ý, HADUWACO còn xây dựng cả phương án lập trạm bơm dã chiến khi các giải pháp hiện hữu không còn hiệu quả. Điều này phản ánh một thực tế mới của ngành Nước: nhiều công trình được thiết kế theo điều kiện khí hậu cũ đang phải "gồng mình" thích nghi với các trạng thái cực đoan chưa từng xuất hiện trước đây.

Công trình ngoài đê trước áp lực mưa lũ và triều cường

Nếu hạn hán làm suy giảm nguồn nước, thì ở chiều ngược lại, mưa lũ và triều cường lại tạo ra áp lực trực tiếp lên an toàn công trình. Tham luận tại hội thảo nói trên, ông Đặng Hữu Dũng - Trưởng phòng Kỹ thuật HADUWACO cho biết, 10/10 trạm bơm cấp I của doanh nghiệp đều được đặt gần bờ và nằm ngoài đê. Đây là vị trí thuận lợi cho việc khai thác nước mặt, nhưng cũng đồng nghĩa với nguy cơ chịu tác động trực tiếp của lũ lớn, triều cường và nước dâng do biến đổi khí hậu.

Đặc biệt, nhiều công trình đã được xây dựng từ lâu, qua nhiều giai đoạn đầu tư khác nhau. Một số vách bê tông đã xuất hiện tình trạng xuống cấp, rò rỉ khi mực nước dâng cao. Trong điều kiện thời tiết cực đoan, chỉ cần một sự cố mất điện hoặc ngập máy bơm cũng có thể làm gián đoạn cấp nước diện rộng.

Không còn dừng ở mức "phòng chống thiên tai" theo cách truyền thống, để thích ứng với tình hình mới, HADUWACO đã xây dựng cơ chế ứng phó theo hướng quản trị rủi ro liên tục. Các kịch bản vận hành được kích hoạt ngay khi xuất hiện diễn biến bất thường về thủy văn. Tổ xung kích duy trì trực 24/24 giờ tại các đơn vị trực thuộc; vật tư, thiết bị chống lụt bão luôn trong trạng thái sẵn sàng. Một số giải pháp mang tính công trình cũng được triển khai như dựng tường vây, đê bao bảo vệ máy bơm và khu vực vận hành trọng yếu nhằm duy trì cấp nước liên tục trong mùa mưa bão.

Ở cấp độ kỹ thuật sâu hơn, doanh nghiệp chuẩn bị cả phương án tháo động cơ máy bơm trong trường hợp các giải pháp phòng ngừa không còn hiệu quả. Đây là giải pháp thường chỉ áp dụng trong các tình huống khẩn cấp nhằm hạn chế thiệt hại tài sản và rút ngắn thời gian phục hồi hệ thống sau thiên tai. Song song với đó, việc trang bị máy phát điện dự phòng giúp duy trì hoạt động cấp nước liên tục ngay cả khi lưới điện gặp sự cố.

Có thể thấy, biến đổi khí hậu đang khiến bài toán của ngành Nước không còn đơn thuần là "xử lý nước đạt chuẩn", mà mở rộng sang yêu cầu bảo vệ toàn bộ chuỗi hạ tầng cấp nước trước các rủi ro khí hậu ngày càng cực đoan hơn.

Xâm nhập mặn – thách thức mới của ngành Nước miền Bắc

Nếu như trước đây, câu chuyện xâm nhập mặn chủ yếu được nhắc đến ở Đồng bằng sông Cửu Long thì nay, nguy cơ này đã bắt đầu được nhiều doanh nghiệp cấp nước miền Bắc đặc biệt quan tâm.

Theo tài liệu chuyên đề, toàn bộ hệ thống xử lý nước của HADUWACO hiện chưa được trang bị công nghệ khử mặn. Trong điều kiện thông thường, độ mặn nguồn nước vẫn tương đối ổn định, với hàm lượng clorua dao động khoảng 90 - 130 mg/L. Tuy nhiên, doanh nghiệp đã ghi nhận thời điểm độ mặn tăng lên mức 0,05%, tương ứng thông số clorua khoảng 220 mg/L – ngưỡng được đánh giá có nguy cơ ảnh hưởng đến an toàn cấp nước.

Điều đáng lưu ý là khoảng cách từ điểm lấy nước gần cửa biển nhất chỉ khoảng 43 km. Trong bối cảnh mực nước biển dâng và chế độ thủy triều thay đổi, nguy cơ xâm nhập mặn sâu hơn vào nội đồng là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Do chưa có công nghệ xử lý mặn, giải pháp hiện nay chủ yếu dựa vào công tác theo dõi và điều tiết vận hành. Doanh nghiệp đã trang bị bút đo cầm tay và sensor online để giám sát liên tục độ mặn nước đầu nguồn. Khi độ mặn tăng cao, hệ thống sẽ tăng cường bơm nước thô vào thời điểm thủy triều xuống thấp nhằm hạn chế nguy cơ nhiễm mặn.

Về dài hạn, doanh nghiệp đang nghiên cứu phương án xây dựng hồ chứa nước thô để chủ động nguồn cấp trong những ngày xâm nhập mặn diễn biến phức tạp. Đây có thể xem là tín hiệu cho thấy ngành nước miền Bắc đang bước vào giai đoạn phải tính toán nghiêm túc hơn đối với bài toán an ninh nguồn nước trong điều kiện khí hậu biến đổi.

Điểm đáng chú ý nhất trong câu chuyện của doanh nghiệp cấp nước Hải Dương không nằm ở từng giải pháp riêng lẻ, mà ở sự thay đổi tư duy vận hành. Trước đây, hoạt động cấp nước chủ yếu được thiết kế trên giả định điều kiện thủy văn tương đối ổn định, các thông số vận hành ít biến động. Nhưng hiện nay, chỉ trong một mùa khô hoặc một đợt mưa lớn, chất lượng và trữ lượng nguồn nước có thể thay đổi liên tục theo từng ngày, thậm chí từng giờ.

Điều đó buộc các nhà máy nước phải chuyển sang mô hình vận hành linh hoạt hơn: giám sát online chất lượng nguồn nước; theo dõi liên tục độ đục và độ mặn; điều chỉnh hóa chất xử lý theo diễn biến thủy văn; xây dựng kịch bản ứng phó cho từng trạng thái khí hậu cực đoan. Nói cách khác, biến đổi khí hậu đang khiến ngành Nước chuyển dần sang mô hình "quản trị rủi ro thời gian thực".

Việc chủ động thích ứng hiện không còn là lựa chọn mà là yêu cầu cấp bách để đảm bảo cấp nước liên tục, an toàn và bảo vệ tài sản công trình. Đây cũng là vấn đề mà toàn ngành Cấp nước sẽ phải đối mặt trong những năm tới.

Hà Thắm