Sự sáng tạo trong cấp thoát nước La Mã cổ đại

Người Etruscan đã xây dựng những đường ống cống đầu tiên tại thành phố Rome vào khoảng 500 năm trước công nguyên. Họ thuộc tầng lớp nô lệ, là những người phục dịch thực hiện mọi ý nguyện của vua chúa La Mã xưa. Vào khoảng thời gian này, thành Rome vẫn đang được xây dựng, nhưng những công trình quan trọng nhất nơi đây đã bắt đầu thành hình. Một nhà sử học thế kỷ I đã viết rằng, hệ thống cống chằng chịt bên dưới Rome chính là nền tảng của “thành phố bậc nhất thế giới ấy”.

Cống lớn, cống nhỏ trong thành đều kết nối với Cloaca Maxima, đường ống cống chính dẫn nước thải ra sông. Chiếc cống bằng đá này nhẵn nhụi và hoàn mỹ, có kích thước đủ lớn để một cái xe kéo chở đầy rơm đi qua một cách dễ dàng. 

Mồ hôi công sức của thành Rome đều đổ dồn vào đây. Nhà sử học Pliny (thế kỷ I SCN) nhận xét: “Cloaca Maxima đủ sức chịu đựng mọi biến cố và thay đổi đối với Rome. Sau 700 năm từ khi xây dựng, nó vẫn bất khả xâm phạm”.

Thay đổi vai trò cống rãnh La Mã

Con đường La Mã hiếm khi bằng phẳng, do đó nước bẩn đọng ở nhiều nơi trong thành. Ban đầu, cống rãnh được xây dựng nhằm giải quyết vấn đề trên, nhưng sau một thời gian, người ta đã lắp thêm những đường dẫn phụ để xả chất thải con người vào đây.

Hệ thống cống La Mã không trực tiếp phục vụ tầng lớp bình dân. Tại các khu vực dân cư đông đúc, người ta thường vứt phân thẳng xuống mặt phố. Điều này xảy ra thường xuyên và hăng hái đến mức thành Rome phải ban hành mức phạt đối với những thủ phạm ném phân trúng người khác. 

Theo nhà khảo cổ học Ann Olga Koloski-Ostrow, tiêu chuẩn sạch sẽ của người La Mã xưa khác xa thời nay. Đối với họ, việc đi vệ sinh đúng chỗ đã là điều đúng đắn, không cần xem xét quá kỹ về sự bốc mùi hay tiện lợi. 

Chính vì vậy, họ mới chấp nhận sử dụng các nhà vệ sinh công cộng có kết nối trực tiếp với đường ống cống trung tâm. Ở những nơi này, hố xí được xếp sát nhau. Phân thải ra sẽ chất thành từng núi nhỏ trong cống, lâu ngày ủ thành khí hôi phát nổ, thoát ngược lên trên khiến nhiều người hoảng sợ. 

Những trải nghiệm tương tự đã sớm biến cống rãnh thành Rome thành nơi trú ngụ đáng sợ của quái thú truyền thuyết. Những câu chuyện ấy đã khiến người dân ngại kết nối nhà vệ sinh trong nhà mình với hệ thống cống trung tâm mà vẫn duy trì thói quen vệ sinh như cũ. 

Ngoài ra, hệ thống cống La Mã cổ đại còn là phương tiện xử lý nước lũ từ sông Tiber gần đó. Mỗi khi có lũ lụt, dòng nước chảy mạnh vào thành, rửa sạch mặt đường và đánh trôi chất thải còn ứ đọng trong cống. 

Hệ thống cấp nước thúc đẩy sự phát triển

Khoảng 200 năm sau khi xây dựng hệ thống cống rãnh Cloaca Maxima, nghị sĩ Appius Claudius Caecus đã chủ trương xây dựng đường cấp nước đầu tiên cho thành phố. Đến thế kỷ III, thành Rome đã có 11 đường dẫn nước khác nhau, phần lớn cấp nước cho các nhà tắm công cộng. 

Đường dẫn nước tại Rome được xây theo dốc, chủ yếu nhờ vào trọng lực để vận chuyển nước. Hệ thống có bể lắng lọc sỏi, đá. Ngoài ra, bể phân phối và vòi khóa kiểm soát lượng nước đến từng địa điểm cấp nước. Nước còn thừa sẽ được cất giữ dưới các hầm chứa bằng đá, có đủ dung tích trữ nước cho toàn thành phố. 

Các thành phố khác lần lượt làm theo Rome, nhanh chóng xây dựng đường cấp nước kiên cố nhằm đảm bảo nước sạch cho từng vùng. Nhưng quan trọng hơn cả, đường dẫn nước là niềm tự hào của từng thành phố, thị trấn La Mã (do xây dựng tốn kém). 

Với sự đầu tư thời bấy giờ, một số đường cấp nước vẫn còn tồn tại tới nay, một số ít vẫn được sử dụng để cung cấp nước.  

Sự xuất hiện của hệ thống cấp nước tự động đã ảnh hưởng không ít tới các công trình kiến trúc, cũng như đời sống người dân thành phố Rome. Mặc dù dân thường không được phép kết nối trực tiếp với hệ thống cấp nước thành phố, nhưng đây lại là nguồn tài nguyên hoàn toàn miễn phí do Hoàng đế chi trả và “dành tặng”.

Từ khi có hệ thống cấp nước, thành Rome đã xây dựng nhiều công trình kiến trúc nhằm phô trương tiện ích xa xỉ này. Tới thế kỷ IV, thành Rome đã tích lũy được 11 nhà tắm lớn, 965 nhà tắm nhỏ và 1.352 đài phun nước công cộng với nhiều mức độ tinh xảo khác nhau. 

Giai đoạn hưng thịnh của La Mã cổ đại không thể thiếu những thành tựu về cấp và thoát nước. Chính những thành công trong lĩnh vực này đã giúp nền kinh tế La Mã phát triển, khiến đời sống con người trở nên văn minh và hiện đại, để nền văn hóa ấy đủ sức tồn tại ngàn đời. 

(Nguồn: Ann Olga Koloski-Ostrow (2015), Tạp chí điện tử The Conversation; Emily Gowers (1995), Tạp chí Nghiên cứu La Mã, Nhà xuất bản Hiệp hội Xúc tiến Nghiên cứu La Mã)