Người Thái trắng có lễ hội độc đáo Then Kin Pang ở Tây Bắc

Lễ hội đã trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia này được tổ chức hàng năm vào ngày 10 tháng 3 âm lịch tại xã Khổng Lào, huyện Phong Thổ tỉnh Lai Châu, phía Tây Bắc Việt Nam.

Trong tiếng Thái, “Then” chỉ các vị thần linh ở Mường Trời, “Kin” nghĩa là ăn, còn “Pang” là lễ hay người dự lễ, theo Cục Di sản Văn hóa Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Truyền thuyết của người Thái trắng ở Lai Châu kể rằng: Vua trời đã phái các thần Then xuống hạ giới đầu thai thành người trần để cứu nhân độ thế. Then cũng là người đại diện cho người dân giao tiếp với các thần linh, cầu phúc cho dân, ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Các nhà nghiên cứu dân gian nhận định, những làn điệu Then của người Thái vùng Tây Bắc đều bắt nguồn từ cuộc sống lao động, nên Then chứa đựng những giá trị văn hóa truyền thống lâu đời, mang tính nhân văn sâu sắc.

Then không chỉ là tín ngưỡng, mà còn hàm chứa cả những lời răn dạy con người, ca ngợi đạo đức, phản ánh, chê bai thói hư tật xấu, thể hiện tình yêu nam nữ và cả tình yêu với quê hương, đất nước. Bởi vậy, hát Then của người Thái chính là môn nghệ thuật tổng hòa thi ca, nhạc và múa, khơi dậy vẻ đẹp tâm hồn.

"Bó mạ vàng khắp chân đồi /Trai mường gái bản lại về hội Then" là câu thành ngữ nói về lễ hội độc đáo Then Kin Pang có một không hai của người Thái ở xã Khổng Lào.

Họ quan niệm rằng, cõi trời là một Mường, trong đó có các vị Then. Các vị Then đều có tấm lòng bao dung độ lượng, vì vậy hàng năm họ đều xuống hạ giới, ai ốm đau được Then cho thuốc, người nào gặp rủi ro, vận hạn Then sẽ cầu phúc cho tai qua nạn khỏi.

Then Kin Pang là dịp để dân bản dâng lễ tạ ơn Then, được tổ chức định kì vào đầu mùa mưa.

Vào ngày chính lễ, bàn thờ Then được trang trí rực rỡ, nhiều màu sắc với loài hoa bó mạ là lễ vật chủ đạo, được xem là biểu tượng của ngày lễ.

Ngoài ra, trên bàn thờ treo rất nhiều chim én gấp bằng giấy màu để gửi gắm những nguyện ước của người dân đến các vị thần linh. Các lễ vật dâng cúng mang dáng dấp của vạn vật cõi nhân gian như báo hiệu một năm mới đủ đầy, tràn ngập niềm vui đã về.

Mọi người đến với Then Kin Pang đều tâm niệm thắp hương lên bàn thờ Then để cầu nguyện một năm mới may mắn, an lành, hạnh phúc.

Vào giờ hành lễ, người đủ tiêu chuẩn được dân bản bầu ra mặc trang phục của Then, tay đánh đàn tính tẩu uy nghi như một vị tướng.

Xung quanh là các trinh nữ được chọn làm Sao Chẩu đều có sắc đẹp để múa hát tiếp đón các Then xuống trần gian vui chơi. Những hành động dâng hoa, dâng lễ, mời rượu, cùng những lời diễn xướng của Then như đối thoại với các đấng thần linh trên trời với niềm tin bất diệt.

Kết thúc phần lễ, Then và các Sao Chẩu múa điệu "quát bó héo" (quét hoa tàn). Đó là niềm tin vào sự luân hồi trong tín ngưỡng dân gian của người Thái trắng.

Nhưng đông vui, náo nhiệt nhất chính là phần hội té nước cầu mưa tại suối Nậm Lụm sau phần lễ cúng Then. Hàng nghìn người cùng hòa mình xuống dòng suối để hò reo vào cuộc vui té nước.

Dòng suối theo quan niệm của người Thái là nơi Then từ trên Trời đầu thai xuống hạ giới. Mỗi người tham dự lễ té nước dường như đều cảm nhận thấy rất rõ sự giao hòa của trời đất và tin tưởng mùa màng năm tới sẽ tốt tươi bởi người dân quan niệm ai được té càng ướt thì gặp càng nhiều may mắn.

Phong tục té nước chính là nét đặc sắc nhất trong Then Kin Pang. Đây cũng là dịp để những đôi trai gái gặp gỡ và thể hiện tình yêu qua lời ca tiếng hát. Sau Lễ hội, nhiều người trong số họ đã nên vợ nên chồng.

Lễ hội Then Kin Pang có sức mạnh lan tỏa cả một vùng đất rộng lớn và thu hút đông đảo bà con các dân tộc khác cùng tham gia.

Đây còn là dịp để phát triển du lịch, quảng bá hình ảnh về văn hóa, miền đất, con người Phong Thổ, Lai Châu.

Nhờ hàm chứa nhiều giá trị văn hóa, tâm linh đặc biệt, Then Kin Pang đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ tháng 6/2015.

Mường So – Phong Thổ - Lai Châu 4/2021.

Ảnh: Thành Thế Vinh