Chính phủ xác định an ninh nguồn nước và chống ngập là nhiệm vụ trọng tâm năm 2026

Trong báo cáo về đánh giá bổ sung kết quả thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2025 và tình hình triển khai Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2026, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã đề cập nhiều nhiệm vụ trọng tâm của bộ máy điều hành trong thời gian tới. Với ngành Cấp Thoát nước, điều đáng chú ý là các chỉ đạo không nằm ở phần bên lề, mà xuất hiện ngay trong những nhóm vấn đề cốt lõi liên quan đến hạ tầng đô thị, môi trường, tài nguyên và thích ứng biến đổi khí hậu.

Điều đó cho thấy một thực tế ngày càng rõ: nước sạch, thoát nước, chống ngập, bảo vệ nguồn nước hay kiểm soát ô nhiễm không còn là những phần việc thuần túy kỹ thuật. Đây là hạ tầng gốc của đời sống đô thị. Một địa phương có thể mở rộng không gian phát triển, thu hút đầu tư, xây thêm khu công nghiệp, khu dân cư, nhưng nếu nguồn nước thiếu an toàn, đô thị ngập kéo dài, môi trường xuống cấp thì chất lượng tăng trưởng sẽ sớm bộc lộ giới hạn.

Nhìn từ các chỉ đạo được nêu trước Quốc hội, có thể thấy Chính phủ đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với lĩnh vực cấp thoát nước: không chỉ bảo đảm dịch vụ thiết yếu, mà còn phải góp phần trực tiếp vào ổn định dân sinh, nâng chất lượng đô thị và tăng sức chống chịu của nền kinh tế trước các rủi ro môi trường, khí hậu.

Giữ nguồn nước từ gốc, không để hạ tầng chạy theo sự cố

Trong nhóm nhiệm vụ về quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, phòng chống thiên tai và thích ứng biến đổi khí hậu, nội dung sát nhất với ngành Nước là yêu cầu bảo đảm an ninh nguồn nước, an toàn hồ đập và ngăn chặn suy giảm tài nguyên nước. Đây là chỉ đạo có ý nghĩa rất trực tiếp, bởi với ngành cấp nước, mọi bài toán cuối cùng đều quay về câu hỏi căn bản: nguồn nước có còn đủ, còn an toàn và còn bền vững hay không.

Nhiều năm qua, áp lực lên tài nguyên nước không ngừng gia tăng. Biến đổi khí hậu làm thời tiết cực đoan hơn, mùa khô gay gắt hơn, xâm nhập mặn diễn biến khó lường hơn. Cùng lúc đó là sức ép từ đô thị hóa, công nghiệp hóa, ô nhiễm nguồn nước mặt và khai thác nước chưa thật hợp lý ở một số khu vực. Trong bối cảnh ấy, yêu cầu bảo đảm an ninh nguồn nước không còn là khẩu hiệu quản lý tài nguyên, mà phải trở thành nguyên tắc điều hành xuyên suốt của phát triển hạ tầng nước.

Nói cách khác, không thể tiếp tục nhìn cấp nước chỉ từ nhà máy, đường ống hay phạm vi dịch vụ cuối nguồn. Muốn có nước sạch ổn định cho người dân và doanh nghiệp, trước hết phải giữ được vùng nguồn, kiểm soát chất lượng nước đầu vào, bảo vệ hệ sinh thái liên quan và nâng mức an toàn cho các công trình tích trữ, điều tiết nước. Khi nguồn nước bị suy giảm hoặc mất an toàn, mọi khâu phía sau đều bị động, chi phí tăng lên, rủi ro vận hành lớn hơn và sức ép cuối cùng vẫn dồn về người sử dụng.

Cũng trong nhóm nhiệm vụ này, Chính phủ yêu cầu hiện đại hóa hạ tầng quan trắc, nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo thiên tai. Với ngành Cấp Thoát nước, đây là một định hướng rất thực tế. Từ bảo vệ nguồn nước, vận hành hồ đập, giám sát chất lượng nước, đến ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn hay mưa lớn cực đoan, tất cả đều cần dữ liệu và khả năng phản ứng sớm. Hạ tầng nước càng hiện đại thì càng không thể vận hành theo kiểu sự cố đâu, xử lý tới đó.

Nếu trước đây nhiều nơi còn quen với tư duy mở rộng công suất khi nhu cầu tăng, thì bây giờ yêu cầu đã khác. Cùng với đầu tư công trình, ngành nước phải đi nhanh hơn ở khâu quản trị rủi ro, giám sát tài nguyên, cảnh báo sớm và phối hợp liên ngành. Chỉ khi nhìn vấn đề từ gốc như vậy, an ninh nguồn nước mới có thể trở thành năng lực thực tế, chứ không chỉ dừng ở định hướng.

Chống ngập, giảm ô nhiễm nguồn nước không thể làm manh mún, chắp vá

Một nội dung khác có liên quan trực tiếp đến lĩnh vực thoát nước là yêu cầu xử lý cơ bản tình trạng ngập úng tại một số thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM, đồng thời cải thiện tình hình ô nhiễm môi trường tại các đô thị, cụm công nghiệp, làng nghề. Đây là những vấn đề đã tồn tại nhiều năm, nhưng khi được nhấn lại ở báo cáo trước Quốc hội, có thể thấy áp lực xử lý đã ở mức không thể chậm hơn.

Ngập úng đô thị không chỉ là chuyện bất tiện đi lại sau mỗi trận mưa. Nó phản ánh giới hạn của hạ tầng, của quy hoạch và của năng lực quản lý phát triển đô thị. Khi tốc độ bê tông hóa tăng nhanh, mặt thấm tự nhiên bị thu hẹp, không gian chứa nước giảm, còn hệ thống cống, kênh, hồ điều tiết và công trình thoát nước không được đầu tư đồng bộ, thì ngập là hệ quả dễ thấy. Mưa lớn chỉ là tác nhân bộc lộ vấn đề. Gốc rễ nằm ở chỗ hạ tầng tiêu thoát nước chưa theo kịp nhịp phát triển của đô thị.

Điều đáng lưu ý là ngập úng không thể xử lý hiệu quả nếu chỉ bám theo từng điểm nóng. Cách làm chắp vá, giải quyết cục bộ ở vài tuyến đường hay vài khu dân cư có thể giúp giảm áp lực trước mắt, nhưng không thay đổi được năng lực tiêu thoát của cả lưu vực. Vì vậy, chỉ đạo của Chính phủ cần được hiểu như một yêu cầu đối với tư duy làm hạ tầng: phải nhìn thoát nước trong tổng thể phát triển đô thị, theo không gian, theo dòng chảy và theo sức chịu tải thực tế.

Tương tự, yêu cầu cải thiện ô nhiễm môi trường tại các đô thị, cụm công nghiệp, làng nghề cũng đặt ra trách nhiệm trực diện cho lĩnh vực thoát nước và xử lý nước thải. Dù văn bản không đi sâu vào từng cấu phần, nhưng rõ ràng muốn cải thiện môi trường thì không thể bỏ qua năng lực thu gom, tách dòng, xử lý và kiểm soát xả thải. Khi hạ tầng môi trường đi sau phát triển kinh tế, chi phí khắc phục luôn lớn hơn nhiều lần chi phí đầu tư từ đầu.

Đây cũng là chỗ cho thấy mối liên hệ ngày càng chặt giữa cấp thoát nước với chất lượng tăng trưởng. Một đô thị hiện đại không chỉ cần đường rộng, nhà cao hay khu thương mại mới. Đô thị ấy phải có nguồn nước an toàn, hệ thống thoát nước đủ năng lực, có khả năng giảm ngập, kiểm soát ô nhiễm và bảo vệ nguồn tiếp nhận. Nếu những yếu tố nền tảng này yếu, phần nổi của đô thị dù phát triển nhanh đến đâu cũng sớm bộc lộ bất ổn.

Trong báo cáo, Chính phủ cũng nhấn mạnh yêu cầu phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại, trong đó có hạ tầng đô thị. Với ngành Cấp Thoát nước, đây là một thông điệp rõ ràng. Không thể tiếp tục xem cấp nước, thoát nước và xử lý nước thải là phần việc làm sau, làm bổ sung hoặc làm theo kiểu có vốn đến đâu làm đến đó. Hạ tầng nước phải được đặt đúng vai trò của một cấu phần thiết yếu, đi cùng quy hoạch và đi trước một bước trong phát triển đô thị.

Từ những nội dung được Thủ tướng Chính phủ nêu trước Quốc hội, có thể thấy các vấn đề cốt lõi của ngành Cấp Thoát nước đã hiện diện khá rõ trong chương trình điều hành năm 2026. Từ an ninh nguồn nước, an toàn hồ đập, hiện đại hóa quan trắc đến chống ngập, giảm ô nhiễm và phát triển hạ tầng đô thị, tất cả đều cho thấy một yêu cầu chung: ngành Nước không thể tiếp tục đi theo lối xử lý sự vụ, rời rạc và chậm nhịp. Điều cần lúc này là một cách làm đồng bộ hơn, quyết liệt hơn, coi hạ tầng nước là điều kiện nền để giữ chất lượng sống, giữ môi trường và giữ dư địa phát triển lâu dài cho các địa phương.

Mai Thanh