‘Biến thứ vô hình thành hữu hình’

Tháng 3 hằng năm là thời điểm UN Water, cơ quan Liên Hợp Quốc về Nước, thường đưa ra một chủ đề mới xoay quanh nguồn tài nguyên quan trọng này. Chủ đề “Nước ngầm: Biến thứ vô hình thành hữu hình” năm 2022 gửi gắm thông điệp về mức độ suy giảm, sự khai thác quá mức những mạch nước ngầm chứa đựng 99% lượng nước ngọt trên thế giới.

Báo cáo Phát triển Tài nguyên Nước năm 2022 (UNESCO, UN Water) nhận định hiện tượng ô nhiễm và lạm dụng nguồn nước là mối đe dọa lớn đối với những đô thị khai thác nước uống và nước sinh hoạt từ nguồn nước ngầm. Báo cáo cho biết, khoảng 50% dân số đô thị dựa vào tài nguyên này. Trong tương lai, con số này sẽ còn tăng do xu hướng quản trị nguồn nước dựa vào nước ngầm của nhiều thành phố trên thế giới.

Giá trị thật của nguồn tài nguyên này không chỉ nằm ở khối lượng nước được khai thác mỗi ngày, mỗi tuần. Nước ngầm còn mang lại nhiều giá trị kinh tế và sức khỏe do khả năng cung cấp nước linh hoạt. Nguồn nước ngầm sẵn có giúp ta chống hạn hán, giúp trả lại thời gian nghỉ ngơi, học hành cho phụ nữ và trẻ em gái ở những nơi mà họ phải mất nhiều thời gian trong ngày chỉ để đi lấy nước.

Chất lượng nước từ các mạch ngầm cũng thường khá tốt, cần qua rất ít xử lý trước khi có thể đưa vào sử dụng. Đây là một lợi thế so với những nguồn nước mặt chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các hoạt động sản xuất và sinh hoạt của con người. Đồng thời, giá thành thấp và ổn định của nước ngầm góp phần giảm thiểu áp lực kinh tế lên những hộ dân đô thị nghèo.

Tuy nhiên, tốc độ phát triển đô thị toàn cầu đang tạo ra một nhu cầu dùng nước lớn chưa từng có, dẫn đến những thử thách mới đối với quản lý đô thị và quản lý nước ngầm.

Quản lý cấp nước ngầm

Tại nhiều đô thị sầm uất, việc dựa vào nguồn nước ngầm sẵn có hiện nay không phải là một giải pháp cấp nước bền vững. Dân số đô thị tăng trưởng khiến nhiều thành phố phải kết hợp sử dụng nguồn nước tại chỗ và khai thác, vận chuyển nước từ một số nơi lân cận. Điều này có thể gây thiếu nước đối với những nơi ven đô thị, theo báo cáo về nước ngầm của UNESCO. 

Như vậy, việc quản lý nước ngầm hiệu quả cần tới sự kết nối, hợp tác linh hoạt giữa nhiều địa bàn để cả khu vực có thể tiếp cận nước sạch một cách công bằng.

Việc khai thác nước ngầm ở thành phố còn đi kèm nhiều hệ lụy đặc trưng. Chất lượng vệ sinh môi trường kém, điển hình là những điểm tụ tập rác thải và chất thải trái phép, có ảnh hưởng nghiêm trọng tới mạch nước ngầm, làm ô nhiễm, suy giảm chất lượng nước. Không chỉ vậy, việc khai thác quá mức còn dẫn tới sạt lở đất, đe dọa cảnh quan, cơ sở hạ tầng và tính mạng con người. 

Quản lý nước thải, bảo vệ nước ngầm

Quá trình đô thị hóa trực tiếp ảnh hưởng tới chu kỳ tuần hoàn của nước ngầm, với một số lợi ích và vô số mối đe dọa. Trong đó, cơ sở hạ tầng vệ sinh môi trường và thoát nước thải có ảnh hưởng lớn tới tốc độ phục hồi và chất lượng nước ngầm.

Mức độ bền vững và dễ bị tổn thương của mạch nước ngầm đối với chất thải là hai yếu tố quan trọng trong việc lên kế hoạch thoát nước và vệ sinh môi trường đô thị. Ở những nơi mạch nước ngầm kết nối trực tiếp với mặt đất, chính quyền các thành phố cần kết hợp cơ chế xả nước mưa trên mái và xây dựng lòng đường, vỉa hè với khu vực thẩm thấu nước mưa để tăng hiệu quả phục hồi nước cho mạch ngầm.

Đồng thời, cần quản lý chặt chẽ nước thải sinh hoạt, không để hóa chất và chất bẩn con người làm ô nhiễm mạch nước ngầm. Tại nhiều thành phố đang phát triển và những khu ổ chuột của các khu đô thị lớn, người ta thường xử lý phân bằng bể tự hoại, hố xí, hoặc hố vệ sinh dưới đất. Thực tế này gây ô nhiễm do các loại hóa chất hỗn tạp từ phân con người và dư phẩm thuốc men. Đặc biệt, ô nhiễm chất ni-tơ sẽ khiến tảo và thực vật có cơ hội sinh trưởng trong nguồn nước.

Những ảnh hưởng của việc vệ sinh môi trường không tốt hoặc chưa đúng cách lên nguồn nước ngầm khá đa dạng, phần lớn phụ thuộc vào mức độ dễ bị tổn thương của mạch nước và loại bùn thải, chất thải được thải ra. Những vấn đề nghiêm trọng liên quan tới ô nhiễm nguồn nước thường xảy ra tại các khu vực đô thị với hệ thống thoát nước còn yếu kém, không có độ phủ cao nên người dân phải dùng bể tự hoại để xử lý phân. Tại những khu vực như vậy, phụ nữ và trẻ em gái thường là đối tượng bị đe dọa nhiều nhất về mặt sức khỏe do vi khuẩn và chất độc vì họ thường tiếp xúc nhiều với nước thải.

Tuy nhiên, việc thay cũ đổi mới, lắp đặt hệ thống thoát nước thải tại các khu vực đô thị đang phát triển, có mật độ dân số cao thường rất tốn kém, không dễ thực hiện. Vì vậy, các giải pháp vệ sinh tại chỗ có hệ thống đã dần trở thành phương án xử lý chất thải con người được tối ưu hóa và áp dụng rộng rãi.

Nhiều vấn đề của ngành nước vốn vô hình, ẩn hiện xen kẽ trong những vấn đề kinh tế - xã hội của một quốc gia, khu vực. Chủ đề về nước ngầm của Ngày Nước Thế giới năm nay đã lôi cuốn sự chú ý của nhiều người tới một nguồn tài nguyên đang bị đe dọa, để sự tồn tại, cũng như những lợi ích vô hình của nó, được thế giới hiểu rõ hơn, trân trọng hơn.