Những con sông dài nhất Việt Nam thích ứng với biến đổi khí hậu

Sông Đồng Nai là con sông nội địa dài nhất Việt Nam.

Sông nào dài nhất Việt Nam?

Nếu xét chiều dài chảy qua lãnh thổ, sông Mê Công là con sông dài nhất tại Việt Nam. Nhưng nếu xét toàn bộ chiều dài nằm trọn trong quốc gia, "ngôi vị" này lại thuộc về sông Đồng Nai. Trong khi đó, sông Hồng dù không dài nhất nhưng lại có vai trò đặc biệt trong lịch sử phát triển và định hình đồng bằng Bắc Bộ.

Trước tác động của biến đổi khí hậu, ba hệ thống sông lớn gồm Mê Công, Đồng Nai và sông Hồng đang đối mặt với những thách thức khác nhau, qua đó phản ánh rõ vấn đề an ninh nguồn nước của Việt Nam trong thời gian tới.

Sông Mê Công: Dòng sông dài nhất nhưng "mong manh" nhất

Về tổng thể, sông Mê Công là một trong những con sông lớn nhất thế giới (chiều dài thứ 12 và lưu lượng nước thứ 10 thế giới), chảy qua 6 quốc gia. Với gần 60% tổng lượng dòng chảy hằng năm của Việt Nam, đoạn chảy qua Việt Nam tuy chỉ chiếm khoảng 4-5% so với tổng chiều dài cả dòng sông, nhưng có một vai trò đặc biệt, nuôi dưỡng hai vùng kinh tế trọng điểm là Đồng bằng sông Cửu Long và Tây Nguyên với khoảng 23% tổng dân số nước ta.

Tuy nhiên, sông Mê Công là một trong những hệ thống sông dễ bị tổn thương. Nguồn nước của sông tại Việt Nam phụ thuộc lớn vào dòng chảy từ thượng nguồn ngoài lãnh thổ. Với chiều dài khoảng 4.800 km, sông Mê Công chỉ có khoảng 220 km chảy qua Việt Nam trước khi đổ ra biển. Xét về phân bổ nguồn nước, Việt Nam chiếm khoảng 11% tổng lượng nước toàn lưu vực; Trung Quốc khoảng 15–18%, Lào khoảng 35%, Thái Lan khoảng 18% và Campuchia khoảng 20%.

Dòng chảy chịu tác động trực tiếp từ biến đổi khí hậu toàn lưu vực, hệ thống đập thủy điện ở thượng nguồn. Tình trạng suy giảm phù sa trong nhiều năm kéo theo các hiện tượng sụt lún đất, sói lở bờ sông, bờ biển, và gia tăng xâm nhập mặn.

Biến đổi khí hậu làm mực nước biển dâng, trong khi lượng nước ngọt và phù sa từ thượng nguồn giảm mạnh. Điều này khiến Mê Công trở thành dòng sông dài nhưng dễ "tổn thương dây chuyền" nhất tại Việt Nam. 

Sông Đồng Nai: Dòng sông nội địa dài nhất đang chịu nhiều áp lực

Sông Đồng Nai là con sông dài nhất hoàn toàn nằm trong lãnh thổ Việt Nam, đồng thời là nguồn cấp nước sinh hoạt và sản xuất chủ đạo cho Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam - khu vực đóng góp tỷ trọng lớn nhất vào GDP và giá trị sản xuất công nghiệp của cả nước. Hệ thống sông này bảo đảm nguồn nước cho hàng chục triệu dân, hàng nghìn doanh nghiệp và chuỗi khu công nghiệp tập trung dày đặc, đặc biệt tại TP.HCM (cũ), Đồng Nai (cũ) và Bình Dương (cũ).

Những thách thức lớn nhất của sông Đồng Nai đến từ áp lực đô thị hóa và công nghiệp hóa. Lưu vực sông Đồng Nai trải rộng trên nhiều tỉnh, thành có tốc độ đô thị hóa và công nghiệp hóa cao nhất Việt Nam, bao gồm: TP.HCM, Đồng Nai, Tây Ninh, Lâm Đồng. Đây chính là khu vực tập trung dày đặc khu công nghiệp, khu chế xuất, có mật độ dân cư cao, là trung tâm sản xuất - dịch vụ - logistics của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Về bản chất, sông Đồng Nai đang đóng vai trò "nguồn tiếp nhận" cho hầu hết các hoạt động phát triển kinh tế của vùng.

Mặt khác, chất lượng nước đang suy giảm tại nhiều đoạn sông. Nhiều khu công nghiệp nằm sát sông hoặc trên các phụ lưu như sông Bé, sông La Ngà, sông Sài Gòn. Dù tỷ lệ khu công nghiệp có hệ thống xử lý nước thải tập trung ngày càng tăng, nhưng nguy cơ xả thải không đạt chuẩn, các sự cố môi trường vẫn là vấn đề thường trực. Tốc độ đô thị hóa nhanh trong khi hạ tầng xử lý nước thải đô thị chưa theo kịp. Một lượng lớn nước thải sinh hoạt chưa được xử lý triệt để đổ trực tiếp hoặc gián tiếp ra sông.

Sông Đồng Nai không chỉ chịu "tải ô nhiễm điểm" từ khu công nghiệp, mà còn chịu "tải ô nhiễm phân tán" từ hàng triệu hộ dân. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm dòng chảy ngày càng bất ổn, sông Đồng Nai đối mặt với hạn hán cục bộ vào mùa khô, gia tăng nhu cầu sử dụng nước, nguy cơ thiếu nước nếu quản lý không hiệu quả; những hạn chế trong năng lực 'tự làm sạch' của sông Đồng Nai đang trở thành thách thức lớn đối với an ninh nguồn nước.

Sông Đồng Nai không "mong manh" như Mê Công, nhưng lại là dòng sông chịu áp lực từ con người lớn nhất, nơi biến đổi khí hậu đang làm trầm trọng thêm các vấn đề sẵn có.

Sông Hồng: Dòng sông lịch sử trước những biến động cực đoan

Sông Hồng không chỉ là một dòng sông tự nhiên, mà còn là dòng sông lịch sử, nơi phù sa đã bồi đắp nên đồng bằng Bắc Bộ và đặt nền móng cho sự hình thành của cư dân, nông nghiệp và các trung tâm văn minh sớm của người Việt. 

Với chiều dài khoảng 1.149 km, trong đó hơn 500 km chảy trên lãnh thổ Việt Nam, sông Hồng không phải là con sông dài nhất nhưng lại có chế độ thủy văn thuộc loại khắc nghiệt nhất, do biên độ lũ - kiệt rất lớn, địa hình lưu vực dốc khiến lũ lên nhanh, hàm lượng phù sa cao và chịu tác động ngày càng rõ của biến đổi khí hậu. Trong bối cảnh hệ thống đê điều và hồ chứa can thiệp sâu vào dòng chảy, việc quản lý an toàn sông Hồng luôn là bài toán phức tạp, đòi hỏi sự cân bằng giữa phòng chống thiên tai và bảo đảm an ninh nguồn nước.

Dưới tác động biến đổi khí hậu, mưa lớn tập trung nhiều hơn gây nguy cơ lũ cực đoan. Ngược lại, mùa khô kéo dài gây thiếu nước hạ lưu. Biến động của dòng chảy ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, an toàn đê điều, cấp thoát nước đô thị.

Khác với Mê Công, sông Hồng có hệ thống hồ chứa và đê điều lớn. Tuy nhiên, chính điều này lại đòi hỏi quản lý vận hành ngày càng chính xác, nếu không rủi ro sẽ gia tăng trong bối cảnh khí hậu cực đoan.

Đâu là con sông dễ "tổn thương" nhất?

Có thể nói, con sông dễ tổn thương nhất về sinh thái - sinh kế chính là sông Mê Công; con sông chịu áp lực lớn nhất từ con người là sông Đồng Nai và con sông nhạy cảm nhất với thời tiết cực đoan chính là sông Hồng.

Điểm chung của ba hệ thống sông là việc lộ rõ những "điểm yếu" trước thực tế biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp. Điều này đặt ra yêu cầu tăng cường, nâng cao chất lượng công tác quản lý tài nguyên nước.

Câu chuyện về con sông dài nhất Việt Nam, nếu nhìn từ góc độ biến đổi khí hậu không còn là một câu hỏi kiến thức đơn thuần mà là câu hỏi cho bài toán về an ninh nguồn nước. Đó là lời nhắc rằng, chiều dài không quyết định sức bền, dòng sông chỉ "khỏe" khi hệ sinh thái được tôn trọng và an ninh nguồn nước phụ thuộc vào cách con người quản trị lưu vực.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, việc hiểu đúng và đủ về các dòng sông lớn không chỉ giúp trả lời một câu hỏi phổ thông, mà còn góp phần định hình chiến lược bảo vệ tài nguyên nước - nền tảng của phát triển bền vững.

Vy Anh