Giếng cổ đá ong ở Đường Lâm

Đường Lâm, xưa thuộc đất Kẻ Mía, thuộc vùng bán sơn địa tỉnh Sơn Tây cũ (nay là Hà Nội), lưng dựa vào núi Tản, mặt hướng về sông Hồng. Địa điểm cách trung tâm Hà Nội khoảng 50 km về phía Tây Bắc này được các con sông Đà, sông Tích bao bọc, nơi lưu trữ nhiều di tích lịch sử, văn hóa.

Có lẽ hiếm có đất nào ở nước ta được như đất xứ Đoài, bởi bên cạnh làng cổ Đường Lâm, xứ Đoài cỏn là mảnh đất từng sinh hai Vua: Phùng Hưng Bố Cái Đại vương và Ngô Quyền. Ngoài ra, đây còn là quê hương của Thám hoa Giang Văn Minh, nơi lưu giữ không gian sống đầy sắc màu huyền bí không chỉ bởi kiến trúc cổ xây bằng đá ong mà còn từ nhiều sự thú vị, đặc biệt là giếng cổ đời nay vẫn nằm sâu trong tâm trí người dân.

Giếng cổ đá ong

Nhiều giếng cổ ở Đường Lâm còn lưu giữ hệ thống nước đa dạng, mỗi giếng lại ẩn chứa những giai thoại thú vị. Mặc trầm tích văn hóa, qua thời gian những chiếc giếng cổ vẫn như còn nguyên vẹn. Có những giếng tuổi đời đã hơn 4 thế kỷ.

Được xây dựng bằng đá ong rất đẹp và vững chãi nên giếng cổ ở Đường Lâm thường rộng từ 3-5 m không phải kè thành như ở các vùng đất khác. Đá ong là loại đá lấy từ sâu trong lòng đất, có bề mặt xù xì, nhiều lỗ, hình dạng giống tổ ong. Nổi bật trên nền kiến trúc đá ong tại Đường Lâm là sự độc đáo trong sắp xếp tạo hình và những hoa văn xưa hiện diện trên giếng cổ.

Ở Mông Phụ, một trong chín làng thuộc Đường Lâm, đá ong có ở mọi nơi, nằm sâu trong đất từ ruộng đồng tới ao vườn. Đây là loại đất sỏi, khi còn ở trong lòng đất thường mềm, nhưng sau khi được lấy lên gặp không khí thì càng để ngoài nắng mưa, càng rắn chắc, độ bền cao.

Có thể nhận thấy vai trò chủ đạo rõ nét nhất của đá ong đối với những chiếc giếng vì chính nước trong những giếng này được lọc qua đá ong. Hiện nay, người dân Đường Lâm vẫn dùng nước giếng đá ong cho sinh hoạt hàng ngày mà không cần qua thiết bị lọc nước.

Chuyên gia của Viện Địa chất thuộc Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho biết, cơ chế lọc nước của đá ong dựa trên nguyên lý: Thành phần chính của đá ong là oxit sắt II,  chất có khả năng hấp thụ kim loại nặng như asen, sắt, chì... rất cao. Khi tiếp xúc với nước, oxit sắt trong đá ong sẽ giữ lại chất bẩn. 

Có lẽ vì thế, nước giếng ở Đường Lâm quanh năm trong vắt, mát rượi.

Sự độc đáo 

Người dân xứ Đoài sử dụng giếng cổ lâu năm và coi đây là tài sản quý. Giếng nằm rải rác ở nhiều thôn xóm, có chiếc ở ven đường, có chiếc ẩn giấu trong đình làng, nhưng điểm chung là đều mang dáng dấp của thời gian.

Từ xa xưa, trước khi đào giếng, người ta đã tính toán cẩn thận, chọn nơi cao ráo, thoáng mát. Các bậc cao niên trong làng xem địa lý, phong thủy nơi đặt giếng thật kỹ để chọn được mạch nước trong mát, không đục, không mặn. Dù hạn hán hay lũ lụt, nước trong giếng vẫn không thay đổi, luôn luôn trong và sạch.

Như trên đã nhắc, ở Đường Lâm có làng Mông Phụ, công trình đình Mông Phụ được xây dựng rất công phu và hoành tráng ở vị trí trung tâm.

Người trông coi đình Mông Phụ kể với phóng viên Tạp chí Cấp thoát nước Việt Nam rằng, đình Mông Phụ đặt trên đầu một con rồng mà giếng làng là hai mắt, sân đình đào thấp hơn mặt bằng xung quanh, khi mưa xuống, nước từ ba phía ào ạt đổ vào (tụ thuỷ sinh tài), sau đó thoát ra theo hai cống nhỏ dọc bên hông đình như đôi râu rồng.

Hai chiếc giếng tương truyền là mắt của rồng có tên ‘giếng xóm Phủ’ và ‘giếng xóm Miễu’. Giếng xóm Phủ được coi là mắt phải, nước trong vắt và ngọt lịm quanh năm. Người làng chỉ dùng để làm nước ăn, làm tương và tuyệt đối không dùng tắm giặt.

Giếng quanh năm không bao giờ cạn dù gặp hạn hán, nên mỗi gia đình trong xóm thường cử một đại diện mang lễ vật ra giếng xóm Phủ khấn tạ vào ngày mùng 5 Tết hằng năm, cầu cho gia đình sung túc, bình an vô sự.

Giếng xóm Miễu nằm khuất trong một con ngõ và được coi là mắt trái của rồng. Tuy cũng được xây bằng đá ong, nhưng nước giếng này không được trong như giếng xóm Phủ. Người dân nơi đây cho rằng, nước giếng đục chính là điểm khuyết của con rồng. Họ chỉ dùng nước để tắm giặt hàng ngày chứ không nấu ăn.

Tại giếng Xui, có dòng chữ “Nhất phiến băng tâm” có nguồn gốc từ thơ Đường ghi trên tấm bảng, dường như để nhắc nhở người đời nên giữ gìn giếng làng sạch trong như giữ gìn tấm lòng trong sáng. 

“Nước giếng Giang, khoai lang đồng Bường”

“Nước giếng Hè, chè Cam Lâm”

Ấy là người Đường Lâm nhắc đến giếng Hè và giếng Giang, bởi nước ở đây ngọt hơn cả, nhà nào làm đám cưới đều đến lấy nước về dùng.

Các bậc cao niên trong làng thường đun sôi nước giếng Hè, pha với búp chè xanh ở làng Cam Lâm bên cạnh, tạo nên loại trà rất ngon. Người dân ở đây kể lấy nước giếng Hè về dùng trong mỗi dịp đám cưới sẽ giúp đôi vợ chồng trẻ hạnh phúc đến đầu bạc, răng long. Phía sau tường giếng Hè là bờ ao nhưng nước trong giếng luôn cao hơn nước tại ao.

Ở Đường Lâm còn có một chiếc “giếng thiêng”, được truyền tai nhau có thể giúp được những phụ nữ đang nuôi con mà bị mất sữa hay không có sữa. 

Giếng Chuông Sa có tên dân gian là “giếng sữa”. Đây là một giếng nhỏ và nông, khẩu giếng khá hẹp, đường kính chỉ 70-80 cm, sâu hơn 1 mét, nhưng nước giếng luôn có vị ngọt mát lành hết sức đặc biệt. Nước trong vắt suốt bốn mùa và có thể nhìn thấu tới đáy có một tảng đá ong cổ đã bạc màu.

Với người dân Đường Lâm, giếng làng lại là bộ phận không thể thiếu của di sản văn hóa vật thể của làng cổ, tạo nên nét đặc sắc rất riêng trong đời sống. Việc gìn giữ và bảo tồn những chiếc giếng cổ này sẽ làm tăng thêm giá trị di sản của ngôi làng Việt cổ Đường Lâm.